Nie trzeba znać norm jakości powietrza ani analizować wykresów. Wystarczy spojrzeć na mobilne płuca, by zobaczyć problem. Tak działa kampania „Zobacz, czym oddychasz”, której śląska odsłona rozpoczęła się w Rudach w gminie Kuźnia Raciborska.
Polski Alarm Smogowy rozpoczął ósmą edycję kampanii. W rozpoczynającym się sezonie grzewczym mobilne płuca odwiedzą 30 miejscowości w 14 województwach, przede wszystkim małe miasta i gminy wiejskie. Choć normy jakości powietrza są tam często przekraczane, mieszkańcy zwykle nie mają o tym informacji. Po tej edycji instalacja będzie miała na koncie blisko 300 odwiedzonych miejscowości. W województwie śląskim pierwszym przystankiem są Rudy.
Rudy (woj. śląskie): ogrzewanie domów i ruch samochodowy
Instalacja stanęła na terenie Szkoły Podstawowej im. Jana III Sobieskiego. Model płuc pokrywa biała tkanina filtracyjna, przez którą wentylatory przepuszczają powietrze. Osadzające się na materiale pyły sprawiają, iż tkanina stopniowo zmienia kolor. Ciemniejące płuca są punktem wyjścia do rozmowy o tym, co samorząd i mieszkańcy mogą zrobić, by powietrze było czystsze.
– Poprawa jakości powietrza to wspólna odpowiedzialność. Samorząd może tworzyć programy, pozyskiwać środki i pomagać w ich wykorzystaniu, ale powodzenie tych działań zależy również od decyzji podejmowanych przez samych mieszkańców. Inwestycja w wymianę źródła ciepła to inwestycja w nasze zdrowie, zdrowie naszych dzieci i wnuków – podkreśla Sabina Chroboczek-Wierzchowska, zastępca burmistrza Kuźni Raciborskiej.
Fot. Dominik GajdaNa zdrowotny wymiar kampanii zwraca uwagę Urszula Choroba, specjalistka ds. ochrony powietrza i współinicjatorka akcji w Rudach. Jej zdaniem potrzebne są: edukacja, wsparcie mieszkańców przy wymianie źródeł ciepła i budowa obwodnicy Rud.
– Rudy to atrakcyjna turystycznie miejscowość, która jednocześnie walczy z zanieczyszczeniami związanymi z ogrzewaniem domów i intensywnym ruchem samochodowym. Widok zabrudzonej już po tygodniu tkaniny mobilnych płuc, ustawionych przy szkole, jest dla mnie wstrząsający. Tym powietrzem oddychamy my i nasze dzieci – mówi.
Według danych gminy Kuźnia Raciborska, na jej terenie pozostaje półtora tysiąca kotłów wymagających wymiany, z czego blisko 450 w samych Rudach. To tu łączą się też drogi wojewódzkie, którymi odbywa się ruch tranzytowy. Poprawa jakości powietrza wymaga więc zarówno wymiany starych kotłów, jak i ograniczenia uciążliwości ruchu drogowego.
Poprawa się zatrzymała
Według Polskiego Alarmu Smogowego (PAS) główną przyczyną smogu w Polsce jest dym z kominów domów. Zanieczyszczenie powietrza przyczynia się do niemal 32 tys. przedwczesnych zgonów rocznie, czyli około 20 razy więcej, niż ginie w wypadkach drogowych. Odpowiada też średnio za co piąty przypadek Śpiochmy u dzieci oraz co dziesiąty udar, zawał i nowotwór płuc.
Przez lata jakość powietrza w Polsce stopniowo się poprawiała, ale z analizy PAS wynika, iż w 2023 i 2024 r. średnie stężenie rakotwórczego benzo(a)pirenu na stacjach GIOŚ przestało spadać. W 2025 r. wzrosło o 22 proc. w porównaniu z rokiem wcześniejszym. Organizacja łączy to z wyjątkowo mroźną zimą i intensywniejszym paleniem w pozaklasowych piecach.
– To sygnał ostrzegawczy. Wcześniejsza poprawa jakości powietrza nie oznacza, iż problem smogu został rozwiązany. Przeciwnie – najnowsze pomiary pokazują, jak łatwo pozytywny trend może zostać zatrzymany – mówi Piotr Siergiej z PAS.
Czytaj na SmogLab: Alarmujące dane GIOŚ za 2025 rok. Powietrze w Polsce coraz gorsze
W wielu miejscach kopciuchy są już nielegalne
W całej Polsce, według Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków, wciąż jest około 2,3 mln pozaklasowych pieców. Na Śląsku od 1 stycznia 2026 r. nie wolno już używać pozaklasowych kotłów na paliwa stałe, potocznie nazywanych kopciuchami. Mimo to w ewidencji dla śląskich gmin figuruje ich ponad 100 tys.
– W kwietniu przyszłego roku minie 10 lat od przyjęcia uchwały antysmogowej dla regionu. To szmat czasu. Już pora, aby najbardziej emisyjne kotły przestały być użytkowane. Im szybciej to się stanie, tym szybciej mieszkańcy regionu odczują korzyści ze zmiany – mówi Emil Nagalewski, koordynator Polskiego Alarmu Smogowego w województwie śląskim.
Jak dodaje, trzeba pamiętać o punkcie wyjścia – o uzasadnieniu, dlaczego województwo śląskie przyjęło uchwałę antysmogową.
– Czyli o tym, iż chodzi o zdrowie. Nikt już nie ma prawa mówić, iż nie wiedział [o konieczności rezygnacji z tzw. kopciucha – red.] i iż było na to za mało czasu.
Tłumaczy, iż uchwałę antysmogową i stopniowy sposób jej wdrażania przyjęto w formule, mającej zapobiegać podobnym wymówkom mieszkańców.
– Każdy miał szansę wymienić źródło ogrzewania, a o ile tego nie zrobił, to po prostu zlekceważył decyzję większości. Odzwierciedleniem tej decyzji jest właśnie uchwała antysmogowa. Można więc zaryzykować stwierdzenie, iż kto tego nie zrobił, ma za nic zdrowie nas wszystkich i swoje własne – kwituje Nagalewski.
Kolejne przystanki: Śląsk i Europa
Mobilne płuca pozostaną w Rudach do końca listopada. Potem odwiedzą kolejne miejscowości w województwie śląskim: Szczekociny, Mysłowice, Imielin i Radzionków.
W tym sezonie kampania po raz pierwszy wychodzi poza Polskę. Pod nazwą „See What You Breathe” instalacje pojawią się w 15 miastach w Grecji, Hiszpanii, Włoszech, Rumunii i Bułgarii, m.in. w Madrycie, Salonikach, Mediolanie, Bukareszcie i Sofii. Europejska odsłona potrwa dwa lata i obejmie łącznie 30 miast.
Czytaj także: Płuca smogowe znów ruszyły w Polskę. Odwiedzą 30 miejscowości
–
Zdjęcie tytułowe: Dominik Gajda

37 minut temu













