Ośmiornice, płastugi i szkaradnice, czyli mistrzowie kamuflażu pod wodą

Nie zawsze wygrywa największy, najsilniejszy czy najszybszy. Pod wodą równie skuteczna bywa umiejętność wtopienia się w otoczenie. Kamuflaż pozwala zwierzętom zarówno unikać zagrożenia, jak i polować z zasadzki, pozostając niezauważonymi w swoim środowisku.

Ośmiornice, mątwy i kałamarnice

Głowonogi, czyli ośmiornice, mątwy i kałamarnice, należą do zwierząt, u których kamuflaż jest wyjątkowo złożony. Ich skóra może zmieniać kolor, wzór, intensywność połysku, a u części gatunków także fakturę. Dzięki temu zwierzę w krótkim czasie dopasowuje wygląd do otoczenia, czyli piasku, skał, koralowców albo roślinności.

Nie jest to zwykła zmiana barwy. Ośmiornica może spłaszczyć ciało, podkurczyć ramiona, znieruchomieć albo poruszać się tak, by przypominać fragment dna. Mątwa na jasnym piasku przyjmuje mniej kontrastowe ubarwienie, a na tle kamieni tworzy na ciele plamy i pasy, dzięki którym jej zarys staje się trudniejszy do odróżnienia od podłoża.

Szczególnym przypadkiem jest ośmiornica mimiczna. Nie ogranicza się do upodabniania do tła, ale potrafi naśladować inne organizmy, m.in. płastugę, skrzydlicę albo węża morskiego. Zmienia przy tym nie tylko ubarwienie, ale także ułożenie ramion, kształt ciała i sposób poruszania się. Taka strategia jest szczególnie przydatna na otwartym, piaszczystym dnie, gdzie brakuje naturalnych kryjówek. Zamiast ukrywać się między skałami, zwierzę może upodobnić wygląd i zachowanie do gatunku, którego potencjalny drapieżnik unika.

Ośmiornica mimiczna; zdj. Klaus Stiefel/Flickr

Płastugi

Płastugi, czyli ryby płaskie, do których należą m.in. flądry, są dobrze przystosowane do życia przy dnie. Ich ciało jest silnie spłaszczone, a u dorosłych osobników oczy znajdują się po jednej stronie głowy. Dzięki temu ryba może leżeć na podłożu i obserwować otoczenie, niemal nie odróżniając się od dna.

Wiele płastug potrafi dostosowywać ubarwienie do rodzaju podłoża. Na jasnym piasku ich ciało staje się mniej kontrastowe, a na ciemniejszym lub plamistym dnie pojawiają się wzory przypominające drobne kamienie, cienie i nierówności osadu. Często też częściowo zagrzebują się w piasku. Wtedy widoczne pozostają głównie oczy i niewielki fragment głowy, a reszta ciała całkiem znika w otoczeniu.

Bothus mancus; zdj. Brocken Inaglory/Wikimedia

Szkaradnica, czyli ryba-kamień

Szkaradnica, nazywana też rybą-kamieniem, wygląda jak nierówny fragment rafy, obrośnięta skała albo kawałek dna. Ma chropowatą powierzchnię, nieregularny kształt i ubarwienie, które trudno odróżnić od otoczenia. Może długo pozostawać w bezruchu i czekać, aż ofiara podpłynie całkiem blisko.

To jeden z tych przykładów, w których kamuflaż jest jednocześnie narzędziem polowania i obrony. Szkaradnica jest uznawana za jedną z najbardziej jadowitych ryb świata, a jej kolce grzbietowe mogą być niebezpieczne także dla ludzi brodzących w płytkiej wodzie – łatwo jej nie zauważyć.

Liściasty smok morski

Liściasty smok morski jest krewnym koników morskich i występuje u południowych wybrzeży Australii. Jego ciało pokrywają liczne wyrostki, które przypominają fragmenty glonów lub wodorostów. Nie służą one do aktywnego pływania, ale przede wszystkim do maskowania sylwetki wśród roślinności morskiej.

Ten gatunek porusza się powoli, a jego ciało delikatnie kołysze się w wodzie. Dzięki temu nie przypomina typowej ryby, ale fragment rośliny unoszony przez prąd. W środowisku porośniętym kelpem i trawami morskimi taka budowa ciała utrudnia odróżnienie zwierzęcia od otoczenia.

Krab dekorator

Inną strategię stosują kraby dekoratory. Zamiast zmieniać ubarwienie ciała, przyczepiają do pancerza elementy otoczenia: fragmenty glonów, gąbek, ukwiałów, osłonic lub innych drobnych organizmów. Pomagają im w tym haczykowate szczecinki znajdujące się na powierzchni ciała, do których mogą mocować zebrany materiał.

Dzięki temu krab wygląda jak część dna morskiego. Jego kontur staje się mniej wyraźny, a pancerz przypomina fragment podłoża. Co ważne, taki kamuflaż może zmieniać się wraz ze środowiskiem życia.

Kamuflaż w toni i głębinach

W otwartej toni wodnej nie ma skał, koralowców ani roślin, za którymi można się ukryć. Dlatego część zwierząt wykorzystuje mechanizmy związane ze światłem – zarówno tym docierającym z powierzchni, jak i wytwarzanym przez organizmy.

Jednym z takich przystosowań jest przeciwiluminacja. Zwierzę emituje delikatne światło po brzusznej stronie ciała, dzięki czemu jego sylwetka mniej odcina się od jaśniejszej powierzchni wody. Drapieżnik patrzący od dołu nie widzi wtedy wyraźnego, ciemnego konturu, ale kształt znacznie trudniejszy do rozpoznania.

Taką strategię wykorzystuje m.in. hawajska kałamarnica bobtail. W jej narządzie świetlnym żyją bakterie bioluminescencyjne, które pomagają ograniczyć cień widoczny podczas nocnego pływania. Podobny mechanizm występuje u ryb toporników. Ich narządy świetlne, rozmieszczone po spodniej stronie ciała, pozwalają dopasować jasność do słabego światła dochodzącego z góry.

W głębinach, gdzie światło słoneczne jest bardzo ograniczone albo nie dociera wcale, problemem stają się błyski wytwarzane przez inne organizmy. Taki bioluminescencyjny rozbłysk może na moment oświetlić ciało zwierzęcia i ujawnić jego kontur. Dlatego część ryb głębinowych ma skórę określaną jako ultraczarna. Pochłania ona wyjątkowo dużo światła, zamiast je odbijać, dzięki czemu choćby w pobliżu nagłego błysku sylwetka ryby pozostaje trudna do zauważenia.

Innym sposobem maskowania jest posiadanie czerwonego ciała. Przy powierzchni wody ta barwa byłaby widoczna, ale wraz z głębokością odpowiedzialne za nią światło zanika szybciej niż to generujące niebieską. W naturalnych warunkach głębinowych zwierzę o czerwonym ubarwieniu może więc wyglądać na ciemne lub niemal czarne. Kolor, który człowiekowi wydaje się intensywny, w głębi oceanu pełni funkcję maskującą.