Woda zaczyna się od dialogu. „Porozmawiaj ze mną o wodzie”

Zdjęcie: Woda

Jak rozmawiać z dziećmi i podopiecznymi o wodzie, aby nie była ona dla nich jedynie tym, co płynie z kranu i co widzą w pobliskiej rzece? Jak wyjaśniać procesy uzdatniania wody i oczyszczania ścieków, a także podejmować trudniejsze tematy związane z suszą, powodzią i zmianą klimatu?

O tym, jak łączyć wiedzę z codziennymi doświadczeniami i rozwijać świadomość, opowiadam w książce Porozmawiaj ze mną o wodzie. Łączę w niej moje doświadczenie technologa wody, hydrologa i specjalistki inżynierii środowiska z perspektywą rodzica, który chce poznawać świat razem z dzieckiem oraz zachęcać je do zadawania pytań i szukania odpowiedzi.

Woda to coś więcej niż zawartość szklanki

Wodę zauważamy najczęściej wtedy, gdy przestaje płynąć z kranu, dotyka nas zjawisko suszy albo pojawia się zagrożenie powodziowe. Tymczasem jest ona obecna niemal w każdym obszarze naszego życia. Korzystamy z niej bezpośrednio – w kuchni lub łazience, wykorzystujemy ją w ogrodzie, produkcji, transporcie, rekreacji i sporcie. Jest także niezbędna do prawidłowego funkcjonowania ekosystemów.

Czy zawsze rozumiemy, skąd pochodzi woda, którą pijemy? Co dzieje się z nią, zanim trafi do naszych domów? Dokąd płyną ścieki i dlaczego sposób, w jaki z nich korzystamy, ma znaczenie dla środowiska? Czy zdajemy sobie sprawę, ile wody potrzeba do wytworzenia przedmiotów i produktów, których używamy każdego dnia? To pytania, które warto zadawać nie tylko dorosłym, ale również dzieciom. I nie dopiero wtedy, gdy w mediach pojawiają się informacje o ponadnormatywnych opadach lub problemach z dostępnością wody.

Właśnie do takiego podejścia zachęcam w książce Porozmawiaj ze mną o wodzie. Chciałam pokazać, jak bardzo jesteśmy zależni od wody, a jednocześnie jak sami wpływamy na jej zasoby poprzez codzienne decyzje i działania. Zależało mi na tym, aby spojrzeć na temat szerzej niż tylko przez pryzmat bezpośredniego zużycia. Bo za każdą szklanką kranówki, każdym praniem, zakupem czy spacerem w upalny dzień kryje się historia, którą można odkrywać.

Od kropli wody do całego systemu

Książka jest zaproszeniem do poznania szerokiego zakresu zagadnień związanych z wodą, opisanych w przystępny sposób. Rozpoczynam od relacji człowieka z zasobami wodnymi Ziemi i Polski oraz od pytania o dostęp do wody. Pokazuję, iż jej obecność w naszym otoczeniu nie oznacza automatycznie możliwości korzystania z niej w nieograniczony sposób bez konsekwencji.

W kolejnych rozdziałach przybliżam drogę wody przeznaczonej do spożycia. Omawiam jej źródła, różnice między wodami powierzchniowymi i podziemnymi, procesy uzdatniania, funkcjonowanie sieci wodociągowej oraz wymagania dotyczące jakości. Dzięki temu temat, który często wydaje się techniczny i zwykle ukryty przed naszym wzrokiem (jak infrastruktura), można powiązać z codzienną sytuacją: odkręceniem kranu i napełnieniem szklanki.

Fragment poświęcam również drugiej stronie wodnej codzienności, czyli ściekom. Ich powstawanie, odprowadzanie i oczyszczanie to zagadnienia, które łatwo pominąć w rozmowie o wodzie, a przecież są nieodłączną częścią naszego życia. Poruszam również problem zanieczyszczenia wód i śladu wodnego, zwracając uwagę na to, iż nasze zapotrzebowanie nie ogranicza się do ilości, którą zużywamy bezpośrednio w domu.

Woda to także temat związany z klimatem i funkcjonowaniem środowiska. Przybliżam obieg wody w przyrodzie, przemiany jej stanów skupienia i wpływ działalności człowieka na te procesy. Nie pomijam katastrof ekologicznych ani zagadnień związanych ze zmianą klimatu, suszą, powodziami, jakością wód powierzchniowych i miejską wyspą ciepła.

Tak szerokie ujęcie pozwala dostrzec zależności między poszczególnymi procesami. Woda w kranie, ścieki, stan rzek, susza czy zagospodarowanie wód opadowych nie są odrębnymi historiami. To elementy jednego systemu, w którym przyroda, infrastruktura i człowiek pozostają ze sobą w ścisłym związku.

Nie tylko czytać, ale doświadczać

Zależało mi na tym, aby książka nie była wyłącznie zbiorem informacji do przeczytania i zapamiętania. Wodę można poznawać przez obserwację, zadawanie pytań, przeprowadzanie doświadczeń i szukanie odpowiedzi na konkretne wyzwania. Czasem to właśnie samodzielne działanie pozwala najlepiej zrozumieć proces, który wcześniej wydawał się skomplikowany.

Dlatego zachęcam do odkrywania wody w codziennym życiu i podczas podróży, zamieszczam ciekawostki oraz inspiracje do doświadczeń i obserwacji, a także propozycje literatury i zasobów internetowych, które pomagają poszerzać wiedzę.

Jednym z doświadczeń opisanych w książce jest propozycja zabawy, która pozwala zaobserwować zjawisko fizyczne na powierzchni wody i może stać się punktem wyjścia do rozmowy o napięciu powierzchniowym:

Jak zamienić liść w statek?

Czego potrzebujesz:

• miskę
• wodę
• mały listek (najlepiej płaski, np. z drzewa owocowego)
• naturalny barwnik w płynie (np. sok z buraka, herbata, wywar z czerwonej kapusty)
• pipeta, zakraplacz lub słomka (do złapania i upuszczenia kropli barwnika)

Przebieg doświadczenia:

• Napełnij miskę wodą i ostrożnie połóż listek na jej powierzchni – powinien się unosić.
• Nabierz niewielką ilość barwnika i bardzo delikatnie upuść jedną kroplę tuż za listkiem (nie bezpośrednio na niego).
• Obserwuj, jak listek zaczyna się poruszać po powierzchni wody!

rys. Maria Kramarczyk

To proste doświadczenie pokazuje, iż choćby w misce z wodą może dziać się coś zaskakującego. Wystarczy odrobina ciekawości, kilka prostych materiałów i gotowość do zadawania pytań. Takie zabawy mogą zainicjować kolejne pytania. Co zaobserwowaliśmy? Dlaczego tak się stało? Czy możemy sprawdzić to inaczej? Właśnie w takich chwilach wiedza przestaje być abstrakcyjnym pojęciem, a staje się czymś, co można zrozumieć na podstawie własnych doświadczeń.

Książka może być pomocna zarówno podczas przygotowywania lekcji, warsztatów i zajęć interdyscyplinarnych, jak i w codziennych rozmowach w domu. Nie trzeba planować specjalnej lekcji, aby rozpocząć edukację wodną. Inspiracją może być przygotowywanie posiłku, podlewanie roślin, robienie zakupów, spacer po okolicy czy planowanie wycieczki.

Wystarczy zauważyć sytuację, która skłania do refleksji: Skąd bierze się woda w kranie? Co dzieje się z nią , gdy zniknie w odpływie? Dlaczego po intensywnym deszczu niektóre ulice są zalane, a w innych miejscach woda gwałtownie wsiąka w grunt? Dlaczego podczas upałów temperatura na betonowym placu może być znacznie wyższa niż pod drzewami?

To przykłady pytań, które pomagają połączyć wiedzę z obserwacją i pomóc zrozumieć, iż zagadnienia związane z wodą nie są zarezerwowane dla specjalistów, iż dotyczą nas wszystkich, bo woda dotyczy nas wszystkich.

Również o suszy i powodzi warto rozmawiać z dziećmi

Edukacja wodna obejmuje nie tylko proste doświadczenia i codzienne nawyki. Powinna również uwzględniać trudniejsze zagadnienia, takie jak susza, powódź, zmiana klimatu czy zanieczyszczenia środowiska. Nie chodzi mi o straszenie konsekwencjami kryzysów środowiskowych. Stawiam na rozmowę i działania, które pomagają zrozumieć, skąd biorą się określone zjawiska, jakie mogą mieć konsekwencje i co każdy z nas może zrobić, aby ograniczać zagrożenia.

Rozmowa o suszy może rozpocząć się od obserwacji wysychającej gleby, stanu pobliskiego strumienia lub potrzeb roślin w ogrodzie. Powódź można omówić, zastanawiając się, co dzieje się z deszczem podczas intensywnych opadów i dlaczego powierzchnie uszczelnione utrudniają wsiąkanie. Z kolei temat zmiany klimatu może prowadzić do pytań o miejską zieleń, retencję i różnice temperatur między powierzchniami w ciepły dzień.

Każda decyzja ma znaczenie

W ostatniej części publikacji skupiam się na tym, co możemy zrobić, aby rozsądniej korzystać z wody. Piszę o oszczędzaniu, wykorzystaniu szarej wody i zbieraniu deszczówki, rozwiązaniach wodooszczędnych, piciu wody z kranu oraz świadomych wyborach, które wpływają na nasz ślad wodny. Zwracam również uwagę na działania pomagające ograniczać skutki miejskiej wyspy ciepła i pokazuję, iż wiele z nich możemy podejmować w najbliższym otoczeniu.

To istotny wymiar edukacji: przejście od poznawania procesów do rozumienia własnej odpowiedzialności. Oszczędzanie wody nie sprowadza się bowiem wyłącznie do zakręcania kranu podczas mycia zębów. Obejmuje również sposób, w jaki kupujemy, korzystamy z produktów, zagospodarowujemy deszczówkę i reagujemy na problemy związane z wodą w naszym otoczeniu.

Nie chodzi o przekonanie, iż pojedynczy człowiek rozwiąże wszystkie problemy gospodarki wodnej. Chodzi o pokazanie, iż nasze codzienne wybory są częścią większej całości, a świadome działania mają znaczenie. Im lepiej rozumiemy zależności między własnym życiem a środowiskiem, tym łatwiej jest podejmować decyzje, które uwzględniają również potrzeby przyrody i przyszłych pokoleń.

Rozmowa, która może mieć ciąg dalszy

Porozmawiaj ze mną o wodzie napisałam z myślą o osobach, które chcą lepiej rozumieć zagadnienia związane z wodą i szukają sposobów, by przekazywać tę wiedzę dalej. Książka powinna zainteresować nauczycieli, edukatorów, rodziców oraz osoby, które w swojej pracy zawodowej lub działalności społecznej podejmują tematy związane z wodą i ochroną środowiska.

Łączę w niej zagadnienia techniczne, przyrodnicze i społeczne z zachętą do samodzielnego poznawania otaczającego świata. Nie chciałam zamykać tematu w szkolnej definicji ani ograniczać go do jednej lekcji. Zależało mi na stworzeniu inspiracji do dalszych pytań, rozmów i poszukiwania odpowiedzi w codziennych sytuacjach.

Nie musimy znać odpowiedzi na wszystkie pytania, żeby zacząć. Możemy wspólnie obserwować, eksperymentować i szukać wyjaśnień. Czasem wystarczy zatrzymać się na chwilę i zapytać: skąd bierze się woda i co możemy zrobić, aby lepiej o nią zadbać?

Bo edukacja wodna może zacząć się od jednej rozmowy. A potem towarzyszy nam każdego dnia.

zdj. archiwum osobiste

O książce

Porozmawiaj ze mną o wodzie – Anna Michałowska

Książkę można znaleźć w sklepie wydawnictwa 2K Technologie.

Anna Michałowska – hydrolog, specjalista inżynierii środowiska, technolog wody, autorka książki Porozmawiaj ze mną o wodzie oraz bloga Jesteś wodą. Od 6 lat popularyzuje wiedzę o zasobach wodnych, śladzie wodnym i zielonej retencji. W pracy zawodowej łączy naukę z praktyką i pokazuje, jak codzienne działania mogą realnie wpływać na zasoby wodne.