w sprawie ograniczenia eksportu złomu metali
do państw spoza OECD

Adresat: Komisja Europejska, Dyrekcja Generalna ds. Środowiska, Ministerstwo Rozwoju i Technologii, Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Rzecznik Małych i Średnich Przedsiebiorców, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

Przedmiot: konsultacje projektu rozporządzenia delegowanego ustanawiającego wykaz państw uprawnionych do przywozu z UE określonych odpadów innych niż niebezpieczne – inicjatywa 14861.^[1]

Polska Izba Gospodarki Odpadami stanowczo sprzeciwia się przyjęciu projektowanego wykazu w zakresie, w jakim prowadziłby on do nieproporcjonalnego zamknięcia istotnych rynków zbytu dla złomu metali żelaznych i nieżelaznych. W ocenie PIGO takie rozwiązanie zagraża rentowności polskich przedsiębiorstw recyklingowych, ciągłości odbioru odpadów od krajowych wytwórców oraz inwestycjom w odzysk surowców. Koszty tych zakłóceń obciążyłyby również polski przemysł przetwórczy i przedsiębiorstwa logistyczne.

PIGO popiera skuteczną kontrolę eksportu i wymaganie, aby odpady były przetwarzane w sposób bezpieczny dla ludzi i środowiska. Wnosimy jednak o ponowną ocenę zakresu dopuszczeń dla poszczególnych państw i rodzajów złomu, z uwzględnieniem rzeczywistych warunków przetwarzania oraz możliwości uzupełnienia dowodów spełniania wymagań. Ocena środowiskowa nie powinna służyć zastępowaniu polityki przemysłowej administracyjnym ograniczaniem konkurencji o surowce.

Konsultowany akt wykonuje mechanizm ustanowiony w rozporządzeniu (UE) 2024/1157. Od 21 maja 2027 r. możliwość eksportu objętych nim odpadów do państw spoza OECD będzie zależeć od ujęcia w wykazie zarówno państwa, jak i odpowiedniego strumienia odpadów. Samo umieszczenie kraju w wykazie nie zapewnia dostępu do jego rynku dla wszystkich rodzajów metali.^[2]

Znaczenie rynków poza OECD dla polskich przedsiębiorstw

Eksport jest istotnym elementem bilansowania podaży złomu i zapotrzebowania na poszczególne jego gatunki. Znaczenie rynku indyjskiego dla Polski pokazują dane UN Comtrade za 2024 r., udostępniane przez WITS Banku Światowego. Tylko w trzech poniższych kategoriach wartość polskich dostaw do Indii wyniosła łącznie około 209,4 mln USD.^[3][4][5]

Źródło: UN Comtrade / WITS. Wartości i masy zaokrąglono. Kody HS służą statystyce handlowej i nie przesądzają o klasyfikacji ani statusie odpadu. Dane pokazują skalę obrotów; nie stanowią szacunku strat ani wielkości całego strumienia objętego ograniczeniami.

Skutki ograniczeń mogą dotknąć także polskie firmy sprzedające złom wyłącznie w Unii. Przekierowanie do obrotu wewnątrzunijnego materiału, który inni eksporterzy dotychczas wysyłali poza OECD, zwiększyłoby konkurencję o dostępnych odbiorców. Ryzyka dla Polski nie można więc oceniać tylko na podstawie bezpośredniego eksportu do państw objętych ograniczeniami.

Utrata rynków zbytu osłabi płynność i konkurencję

Przychody ze sprzedaży przygotowanego złomu finansują jego zbieranie, transport, sortowanie i przetwarzanie. Ograniczenie liczby odbiorców przy niezmienionym zapotrzebowaniu krajowych i europejskich hut może prowadzić do nadwyżek magazynowych oraz spadku cen. Przedsiębiorcy przez cały czas będą ponosić koszty zatrudnienia, energii, finansowania urządzeń i spełniania wymagań środowiskowych, a jednocześnie dłużej oczekiwać na sprzedaż zgromadzonych materiałów.

W ocenie PIGO szczególnie narażone będą mniejsze polskie firmy, których możliwości finansowania zapasów i zmiany kierunków sprzedaży są ograniczone. Osłabienie ich pozycji negocjacyjnej wobec węższej grupy odbiorców może przyspieszyć koncentrację rynku i ograniczyć lokalną sieć zbierania złomu. Doraźne obniżenie kosztu zakupu surowca przez niektórych odbiorców zostałoby wówczas okupione osłabieniem przedsiębiorstw, które zapewniają jego pozyskanie.

Koszty poniosą również polskie zakłady produkcyjne

Złom powstaje m.in. przy produkcji maszyn, części samochodowych i sprzętu AGD, w obróbce metali, podczas prac budowlanych oraz demontażu pojazdów i urządzeń. Spadek wartości odzyskiwanych metali oznacza dla tych przedsiębiorstw niższe przychody ze sprzedaży pozostałości produkcyjnych lub wyższy koszt ich odbioru. Ograniczenie eksportu uderzyłoby więc także w konkurencyjność polskich producentów działających na rynkach międzynarodowych.

Polskie zakłady gospodarowania odpadami nie mogą bez ograniczeń zwiększać zapasów. Obowiązują je warunki magazynowania oraz limity określone w decyzjach administracyjnych.^[6] jeżeli materiał nie znajdzie odbiorców, zapełnienie dostępnych miejsc może wymusić ograniczenie przyjmowania kolejnych dostaw. Zagrożenie obejmuje zatem ciągłość odbioru odpadów od wytwórców. Przerzucenie obowiązku przechowywania nadwyżek na recyklerów lub ich dostawców nie zapewnia rozwiązania problemu.

Ograniczenia zahamują inwestycje i osłabią pozycję Polski

Stabilny dostęp do odbiorców jest warunkiem inwestycji w lepsze sortowanie, oczyszczanie i odzysk metali z trudniejszych strumieni. Spadek rentowności może prowadzić do rezygnacji z modernizacji, ograniczenia zatrudnienia i pozostawiania części surowców poza opłacalnym systemem odzysku. W dłuższej perspektywie osłabiłoby to również bazę surowcową polskiego hutnictwa i odlewnictwa.

Należy uwzględnić ponadto skutki dla przewoźników, terminali i portów obsługujących handel surowcami. Odbiorcy w państwach trzecich mogą zastąpić polskich i unijnych dostawców konkurentami z innych regionów świata. choćby późniejsze ponowne dopuszczenie eksportu nie gwarantuje odzyskania kontraktów. Polskie firmy poniosłyby więc koszty utraty relacji handlowych budowanych przez lata, bez pewności osiągnięcia proporcjonalnej korzyści środowiskowej.

Rozwój polskiego hutnictwa wymaga rzeczywistego popytu

PIGO popiera zwiększanie wykorzystania surowców wtórnych przez polskie huty i odlewnie. Wymaga to jednak konkurencyjnych kosztów energii, inwestycji technologicznych i zamówień na ich produkty. Materiały Ministerstwa Rozwoju i Technologii wskazują wysokie ceny energii jako jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla konkurencyjności polskiego hutnictwa.^[7] Zamknięcie rynków eksportowych dla złomu nie usuwa tej bariery.

Nie można zakładać, iż każda tona zatrzymanego złomu zostanie wykorzystana w Polsce. O przydatności materiału decydują także skład, jakość, dostępna technologia i zapotrzebowanie na określone wyroby. Dotyczy to zarówno złomu stalowego, jak i różnych gatunków metali nieżelaznych. Planowane przyszłe moce przetwórcze nie zapewniają bieżącego odbioru wszystkich strumieni, które mogą utracić rynki zbytu w maju 2027 r.

Niższe ceny złomu mogą przynieść części hut krótkookresową korzyść, ale ocena skutków musi objąć cały polski łańcuch wartości. Osłabienie zbierania i recyklingu ograniczy zdolność dostarczania surowca w przyszłości. Trwałego bezpieczeństwa surowcowego nie można budować kosztem rentowności przedsiębiorstw, które ten surowiec odzyskują.

Kryteria środowiskowe powinny odpowiadać rzeczywistemu ryzyku

Podstawą decyzji powinny być adekwatności konkretnego odpadu, poziom zanieczyszczeń, technologia jego przetwarzania oraz skuteczność nadzoru w państwie odbiorcy. Ogólne wskazanie trwałości metali w środowisku lub potencjalnych zagrożeń związanych z procesami hutniczymi nie wystarcza do uzasadnienia jednakowego traktowania wszystkich strumieni złomu. Należy odróżniać prawidłowo przygotowany, niezanieczyszczony złom od materiałów stwarzających rzeczywiste zagrożenie.

PIGO postuluje wykorzystanie wymagań dotyczących identyfikowalności dostaw, kontroli jakości oraz niezależnych audytów instalacji przewidzianych w art. 46 rozporządzenia. Pozytywny audyt instalacji nie zastępuje wymaganej oceny państwa i ujęcia odpowiedniego strumienia w wykazie, powinien jednak uzupełniać materiał dowodowy przy tej ocenie.^[2] Stwierdzone braki informacji należy precyzyjnie wskazywać i umożliwiać ich uzupełnienie przed definitywnym wyłączeniem kierunku eksportu.

Postulaty Polskiej Izby Gospodarki Odpadami

PIGO wnosi do Komisji Europejskiej o:

1. Ponowną ocenę zakresu wykazu dla złomu metali – w szczególności w odniesieniu do Indii, Egiptu, Indonezji i Malezji, a także innych istotnych rynków, w tym Pakistanu. Wykaz powinien obejmować odpowiednie strumienie, gdy udokumentowane zostanie spełnienie wymagań rozporządzenia.

2. Przejrzyste uzasadnienie każdej odmowy – z rozróżnieniem stwierdzonej niezgodności środowiskowej i braków dowodowych oraz wskazaniem konkretnych informacji lub działań potrzebnych do uzyskania dopuszczenia.

3. Ocenę skutków dla poszczególnych państw członkowskich – w tym Polski, uwzględniającą gatunki złomu, rzeczywisty popyt i zdolności przetwórcze, magazynowanie, zatrudnienie, inwestycje, logistykę oraz koszty po stronie wytwórców odpadów. Sam bilans zbiorczy dla całej UE jest niewystarczający.

4. Pilny dialog z państwami wnioskującymi i sprawne aktualizowanie wykazu – tak aby dodatkowe dowody mogły zostać ocenione przed 21 maja 2027 r., a późniejsze potwierdzenie zgodności prowadziło do możliwie szybkiego rozszerzenia dopuszczeń.

5. Zapewnienie przewidywalnego wdrożenia – przez terminowe opublikowanie jasnego przyporządkowania państw, rodzajów odpadów i warunków eksportu. o ile niezbędny okres przejściowy wymagałby zmiany rozporządzenia podstawowego, Komisja powinna przedstawić odpowiedni wniosek legislacyjny.

6. Wspieranie popytu na surowce wtórne i inwestycji w Polsce – w tym poprawy warunków energetycznych oraz rozwoju technologii sortowania i przetwarzania. Kryteria środowiskowe nie powinny być wykorzystywane do administracyjnego obniżania cen złomu kosztem sektora recyklingu.

PIGO apeluje o zmianę projektowanego wykazu w sposób, który zapewni utrzymanie dostępu do rynków spełniających wymagania środowiskowe. Zatrzymanie złomu w Unii bez zapewnienia jego rzeczywistego wykorzystania grozi osłabieniem polskich przedsiębiorstw i ograniczeniem odzysku surowców. Ochrona środowiska i rozwój przemysłu wymagają sprawnego systemu recyklingu, którego trwałym fundamentem pozostaje możliwość sprzedaży odzyskanych materiałów na konkurencyjnych rynkach.

Prezydium Rady
Polskiej Izby Gospodarki Odpadami

[1] Komisja Europejska – konsultacje projektu wykazu państw spoza OECD, inicjatywa 14861

[2] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1157 – w szczególności art. 40–43, art. 46 i art. 86

[3] UN Comtrade za pośrednictwem WITS Banku Światowego – eksport z Polski w 2024 r., HS 720449

[4] UN Comtrade za pośrednictwem WITS Banku Światowego – eksport z Polski w 2024 r., HS 760200

[5] UN Comtrade za pośrednictwem WITS Banku Światowego – eksport z Polski w 2024 r., HS 740400

[6] Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach – tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2023 r. poz. 1587, z późniejszymi zmianami, art. 25 i art. 43

[7] Ministerstwo Rozwoju i Technologii — Plan działań dla zrównoważonego rozwoju przemysłu stalowego w Polsce, część Energia, s. 11