Rytm pór roku – jak zmienia się pod wpływem zmiany klimatu?

7 godzin temu
Zdjęcie: pory roku


Obserwujemy postępujące przesuwanie się terminów rozpoczęcia poszczególnych pór roku w przyrodzie, co przynosi wiele zaskakujących konsekwencji. Ostatecznie skutki dotykają naszych portfeli: ryzyko strat w rolnictwie często zależy właśnie od reakcji roślin na niekorzystne warunki pogodowe, a to przekłada się na ceny żywności. Inne niepokojące zjawisko to zaburzenia, jakie mogą wystąpić w ekosystemach naturalnych, kiedy zależne od siebie rośliny i zwierzęta rozminą się w czasie. Wreszcie, zmiany pór roku na swój sposób dotykają naszego stylu życia, kiedy poddają w wątpliwość utrwalone zwyczaje i skojarzenia, a choćby narodowe tradycje.

Czy lipiec będzie przez cały czas lipcem?

Większość polskich nazw miesięcy jest świadectwem sposobu postrzegania czasu – związanego z obserwacją zmian w przyrodzie. Każdy intuicyjnie wie, skąd się wzięły kwiecień, lipiec, wrzesień czy listopad. To dziedzictwo narodowe. Jesteśmy w nim podobni do Czechów i Litwinów, ale w wielu innych językach nazwy miesięcy są kalkami z łaciny i brzmią zupełnie inaczej niż nasze.

Ale chodzi nie tylko o nazwy – mamy dużo więcej skojarzeń: kwitnące w czasie matur kasztanowce, bazie na Niedzielę Palmową i zielone gałązki brzóz na Boże Ciało, kwitnące bzy towarzyszące zakochanym i wagarowiczom w maju… To wszystko jednak może się zmienić – jeżeli te i inne zjawiska przyrodnicze przesuną się w czasie, zachwieje się cały sens opisanych tu powiązań.

Co gorsza, wywołają one też konsekwencje zgoła praktyczne. Nierówne wschody zasianych roślin, inna wrażliwość na przymrozki, żniwa prowadzone w niesprzyjających warunkach pogodowych – to tylko niektóre przykłady rolniczych związków z pogodą. Zmiany utrudniają prace w polu, niekiedy stawiają pod znakiem zapytania opłacalność działalności. Stąd też niedaleko do zachwiania bezpieczeństwem żywnościowym nas wszystkich.

Żywe przyrządy pomiarowe

Punktem wspólnym przytoczonych powyżej spraw jest fenologia roślin, czyli sezonowe następstwo faz ich wzrostu, w znacznej mierze zależne od pogody. Następujące po sobie fazy (listnienie, kwitnienie, dojrzewanie owoców, żółknięcie i opadanie liści) możemy mierzyć w sposób naukowy. Uniwersytety i instytuty na całym świecie od dziesięcioleci prowadzą badania fenologiczne. W obecnym czasie – czasie możliwości wynikających z nowych technologii – również ta dziedzina nauki rozkwita.

W Instytucie Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB) działa Polska Sieć Fenologiczna ze stałymi stacjami obserwacyjnymi rozsianymi po całym kraju. Obserwowane są wybrane gatunki roślin dziko rosnących. Można powiedzieć, iż są to żywe przyrządy pomiarowe. Różnią się od termometrów, czujników i satelitów i mają nad nimi pewną przewagę! Chociaż nie opisują pogody bezpośrednio, reagują na wypadkową różnych jej parametrów (temperatury, sum opadów, nasłonecznienia itd.), wyjaśniając ich oddziaływanie na cały cykl życia. wyjaśniają, co z tą pogodą. To całkiem nieźle, biorąc pod uwagę fakt, iż właśnie badanie wpływu warunków meteorologicznych na różnorodne zjawiska i na nasze życie jest jednym z kluczowych zagadnień i wyzwań współczesnej nauki!

zdj. M. Lewicki

Przyspieszona wiosna

Najbardziej dostrzegalne zjawisko dotyczy coraz wcześniej rozpoczynającego się sezonu wegetacyjnego, już od zarania wiosny. Moment ten wyznaczamy dzięki analizy dat zakwitania roślin wskaźnikowych: leszczyny pospolitej i podbiału pospolitego. Każdy rok jest inny.

Poprzednie pokolenia dorastały w realiach odmiennego kalendarza pór roku niż obecne. Na podstawie badań możemy powiedzieć, iż w porównaniu z latami 1946–1960 w bardziej współczesnym wieloleciu 2007–2021 zaranie wiosny przyspieszyło w Polsce średnio o 10 dni. To dużo, biorąc pod uwagę znacznie pokaźniejsze różnice w poszczególnych latach i rejonach kraju.

Dla przykładu, wyjątkowo ciepła pogoda przyniosła zaskakująco wczesny początek wiosny w roku 2020. W wielu miejscach w Polsce jej nadejście przyspieszyło o 2–4 tygodnie, a lokalnie choćby bardziej. . Jak ciepło było? Anomalie temperatury stycznia wyniosły w wielu rejonach 3–4°C, a lutego ponad 4°C w niemal całej Polsce. To znaczące odchylenie, kiedy mówimy o wartościach miesięcznych. Podobne zjawisko przyspieszonej wegetacji na początku sezonu miało miejsce w latach 2008 i 2024.

źródłlo: agrometeo.imgw.pl

Ciepło, cieplej…, a potem zimno

Wiosenne anomalie zaburzają cykl rozwoju przyrody oraz wegetację upraw ozimych i roślin wieloletnich. Budzą się owady. Zwiększa się wrażliwość na niskie temperatury, które nadchodzą w kolejnych tygodniach lub miesiącach. Dobitnym przykładem takiej sytuacji jest pamiętny rok 2024. Wszystkie kolejne etapy wegetacji – od początków wiosny aż do wczesnej jesieni – uległy bardzo wyraźnemu przyspieszeniu na niemal całym obszarze Polski. Anomalie sięgały wartości 3 tygodni albo je przekraczały.

Widzieliśmy to gołym okiem zarówno w świecie przyrody, jak i w rolnictwie. Z początku można było odnieść miłe wrażenie – gwałtownie robi się zielono, wszystko kwitnie niemalże naraz! Jednak już w kwietniu i maju ukazała się druga strona tego medalu, tym razem negatywna. Dobrze rozwinięte liście i kwiaty wielu gatunków spotkały się z przymrozkami, które na tym etapie były dla nich znacznie groźniejsze niż choćby silniejsze mrozy zimą. Rolnicy i ogrodnicy, a szczególnie sadownicy liczyli straty. W skali kraju spadek późniejszych zbiorów owoców pestkowych sięgał 25 proc., a w wielu sadach straty były całkowite – zupełny brak owoców w danym roku. Spadki produktywności dotyczyły też innych wrażliwych upraw.

Opisany tu przypadek roku 2024 przedstawia to samo zjawisko, którego możemy się spodziewać w różnym stopniu jeszcze wielokrotnie. Jak wynika z analizy danych meteorologicznych, późnowiosenne przymrozki wciąż się pojawiają. Co więcej, pomimo ogólnego ocieplenia klimatu – albo inaczej: wraz z tym ociepleniem – zagrożenie przymrozkami nie ustępuje, a miejscami choćby rośnie, gdy zdezorientowane rośliny są bardziej podatne na wahania temperatury.

Wrażliwe kwiaty drzew owocowych; zdj. M. Lewicki

Kasztanowce i matury

To oczywiste skojarzenie. Jednak w jakim stopniu pokrywa się z rzeczywistością? Prześledźmy daty kwitnienia kasztanowca pospolitego na przestrzeni ostatnich lat. Okazuje się, iż średni termin – 6 maja – pasuje idealnie do głównych egzaminów maturalnych w Polsce. Jednak w ciągu ostatnich 20 lat kwiaty pojawiały się nie tylko w maju – w rejonach podgórskich czasem dopiero w czerwcu, a w części kraju już w kwietniu. Biorąc pod uwagę ogólne tendencje, nie mamy pewności, czy w kolejnych latach faza ta nie będzie następować wcześniej. Zbliżone zjawisko dotyczy też kwitnienia lilaka pospolitego, czyli bzu.

źródło: opracowanie własne

Kwitnienie lipy

Jan Kochanowski lubił odpoczywać w cieniu tego pięknego, rozłożystego drzewa, obecnego w niemal każdej polskiej wsi. prawdopodobnie zachwycał się też charakterystycznym dla początku lata zapachem kwiatów lipy. Nazwa miesiąca – lipca – w oczywisty sposób związana z fenologią roślin, zachowała się do naszych czasów.

Patrząc na zapisy dotyczące początku kwitnienia lipy drobnolistnej, pochodzące z sieci IMGW-PIB z okresu 1946–1960, napotykamy zaskakującą dokładność: moment zakwitania przypadał średnio 1 lipca. Oczywiście występowały różnice pomiędzy regionami i poszczególnymi latami.

W miarę upływu czasu kwitnienie lipy zaczęło coraz bardziej wybiegać wprzód i występować coraz częściej już w czerwcu, a miejscami choćby w maju. Różnica pomiędzy okresem 2007–2021 a 1946–1960 sięgała średnio 8 dni, z licznymi wyjątkami w różnych miejscach i latach. W roku 2024 w większości stacji obserwacyjnych odchylenia wyniosły od tygodnia aż do miesiąca. Lato 2026, wyznaczane kwitnieniem lipy, pojawiło się w terminach zbliżonych do tego, co obserwujemy ostatnio, czyli raczej w czerwcu.

źródło: agrometeo.imgw.pl

Kwitnące wrzosy, żółknące liście

Większość badań prowadzonych w Polsce i w krajach o podobnym klimacie wskazuje na charakterystyczny zwrot tempa jesienią. Jej sukcesywne przyspieszenie raczej nie dotyczy. Jak to bywa nie tylko w fenologii – są wyjątki, jednak najczęściej wnioski są następujące: obserwowane fazy roślin zaliczane do wczesnej jesieni są ostatnimi, które występują coraz wcześniej.

W sieci IMGW-PIB wyznaczamy tę porę roku dzięki terminów dojrzewania owoców leszczyny pospolitej i kasztanowca zwyczajnego oraz zakwitania wrzosu zwyczajnego. Porównanie okresu 1946–1960 z latami współczesnymi pokazuje, iż następna pora – jesień adekwatna – delikatnie się opóźnia. To też efekt temperatury i innych czynników pogodowych, jednak dostępna wiedza naukowa na temat jesieni jest w tym kontekście wciąż najuboższa. Wiemy o niej najmniej. Być może fascynujące zjawiska zmieniania kolorów liści i ich zrzucania na zimę doczekają się pełniejszego odkrycia rządzących nimi prawidłowości.

Jesienny widok na Bieszczady (z naniesionymi granicami państwowymi); źródło: satelita Sentinel-2 L2A Programu Copernicus

Co dalej? Nowoczesne technologie zdają się zapraszać do kolejnych zaawansowanych obserwacji i odkryć. Rośliny mają jeszcze dużo do powiedzenia o rytmie swojego wzrostu, zmieniającym się klimacie i jego wpływie na nasze życie.

Michał Lewicki, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB), Centrum Meteorologicznej Osłony Kraju, Zespół Prognoz Agrometeorologicznych

zdj. główne: Anastasia Lashkevich/Pexels

Pisząc artykuł, korzystałem z:

  1. Chmist-Sikorska J., Lewicki M., 2024. Wszystko, wszędzie, naraz… Obserwator, IMGW-PIB, 19.04.2024. https://obserwator.imgw.pl/2024/04/19/wszystko-wszedzie-naraz/
  2. Lewicki M., 2026. Gdy liczy się każdy ułamek stopnia Celsjusza. Obserwator, IMGW-PIB, 30.04.2026. https://obserwator.imgw.pl/2026/04/30/gdy-liczy-sie-kazdy-ulamek-stopnia-celsjusza/
  3. Szwed, M., Lewicki, M. The phenological seasons of Poland in the warming world. Int J Biometeorol 70, 279 (2026). https://doi.org/10.1007/s00484-026-03343-w
  4. Agrometeo IMGW-PIB, Fenologia. https://agrometeo.imgw.pl/
  5. Copernicus Data Space Ecosystem, 2026. European Space Agency, Copernicus Programme. https://browser.dataspace.copernicus.eu/
Idź do oryginalnego materiału