Odwaga, której nie ma w instrukcji. Kobiety w hydrotechnice

7 godzin temu
Zdjęcie: kobiety


Idę po koronie zapory w Wiśle-Czarnem. Po jednej stronie spokojna tafla wody, którą większość odwiedzających nazwałaby po prostu jeziorem. Po drugiej – stroma skarpa odpowietrzna, czyli ta część budowli, której oglądanie przez barierkę wywołuje zawroty głowy. Rozglądam się i myślę, iż zarządzanie takim obiektem musi być całkiem przyjemną pracą. Woda, góry, przyroda, piękne widoki. Czego chcieć więcej?

Tyle iż ten idylliczny obraz nieco blednie, kiedy przypominam sobie zniszczone podczas powodzi obiekty hydrotechniczne. Bo spokojna tafla zbiornika potrafi zwieść, a decyzje podejmowane na zaporze mogą mieć wpływ na życie i majątek ludzi zamieszkałych wiele kilometrów poniżej. Wystarczy gwałtowne wezbranie, niekorzystny rozwój sytuacji hydrologicznej albo awaria, aby przyjemna w założeniu praca w otoczeniu przyrody zamieniła się w odpowiedzialność, której ciężar trudno sobie wyobrazić.

Ktoś powie, iż przecież wszystko zostało zapisane w instrukcjach gospodarowania wodą na obiektach. Są procedury, urządzenia kontrolno-pomiarowe, prognozy i ludzie odpowiedzialni za poszczególne decyzje. Zgadza się. Tylko iż woda nie zawsze zachowuje się tak, jak przewidują modele, a żadna instrukcja nie zdejmie z człowieka ciężaru odpowiedzialności, kiedy sytuacja zaczyna wymykać się przewidywaniom.

Właśnie o tym chciałam porozmawiać z kobietami, które zawodowo zajmują się hydrotechniką i gospodarką wodną. Miały być wywiady i po części były. Miała powstać opowieść o kobietach w hydrotechnice i rzeczywiście część tych historii dotyczyła ich pracy. Czy po ćwierćwieczu funkcjonowania w gospodarce wodnej otrzymałam odpowiedzi, jakich oczekiwałam? Nie do końca. Czy kobieta zajmująca wysokie stanowisko w strukturach gospodarki wodnej może sobie pozwolić na całkowitą swobodę wypowiedzi? Śmiem wątpić. Zresztą dotyczy to nie tylko kobiet.

Przyznam, iż długo zastanawiałam się, jak połączyć cztery tak różne historie. Co wspólnego ma kierowanie zbiornikiem podczas wezbrania, czterdzieści lat pracy przy jednej zaporze, rozwój energetyki wodnej i odwaga, by zrezygnować z inwestycji, kiedy wszyscy oczekują, iż coś zostanie wybudowane? Okazało się, iż wspólny mianownik jest bardziej oczywisty, niż początkowo sądziłam.

Odwaga i siła

Odwaga nie dlatego, iż moje rozmówczynie potrafią bez lęku spojrzeć w dół z korony zapory. Raczej dlatego, iż zdecydowały się szukać swojego miejsca w świecie hydrotechniki i zarządzania w gospodarce wodnej, który – nazwijmy rzeczy po imieniu – przez lata był światem mężczyzn i do dzisiaj nie ze wszystkimi przyzwyczajeniami potrafi się rozstać.

A siła? Ta potrzebna jest nie tylko do przebijania zawodowych barier i szklanych sufitów. Często potrzeba jej znacznie więcej na codzienne funkcjonowanie w wymagającym środowisku, podejmowanie trudnych decyzji i radzenie sobie z przeciwnościami – zarówno tymi, o których można swobodnie opowiadać, jak i tymi, które pozostają niewypowiedziane.

Kiedy woda mówi sprawdzam

Katarzyna Wesoły kieruje Zbiornikiem Wodnym Besko na Wisłoku w podkarpackiej Sieniawie. Jej praca to znacznie więcej niż pilnowanie poziomu piętrzenia. Zbiornik, poza funkcją przeciwpowodziową, jest też źródłem zaopatrzenia w wodę, a jego działanie ma istotne znaczenie dla użytkowników poniżej zapory.

Kiedy pytam Katarzynę Wesoły, w którym momencie po raz pierwszy naprawdę poczuła ciężar odpowiedzialności za obiekt, spodziewam się historii o dramatycznym wezbraniu, nocnym alarmie lub sytuacji, w której trzeba było podejmować decyzje pod ogromną presją czasu. Tymczasem słyszę opowieść o telefonie z informacją, iż została wybrana na stanowisko kierownika zbiornika. Była radość, euforia, spełnienie zawodowego marzenia, a potem – niemal natychmiast – pojawiło się poczucie odpowiedzialności.

Bo kierownik odpowiada nie tylko za gospodarowanie wodą, ale także za codzienne utrzymanie obiektu, stan urządzeń, pracowników i całą organizację pracy. Dopiero w sytuacjach wezbraniowych okazuje się, jak wiele zależy od adekwatnego przygotowania i sprawnego działania wszystkich elementów tego systemu. Katarzyna nie ukrywa, iż takie sytuacje są stresujące. Mówi jednak o charakterystycznej dla nich koncentracji – wtedy uwaga skupia się wyłącznie na tym, co dzieje się na zbiorniku i w zlewni. Przyznaje, iż jest to jej żywioł. Nie dlatego, iż wezbrania ją uszczęśliwiają, ale dlatego, iż jest to czas na wykorzystanie całej zgromadzonej wiedzy i doświadczenia. To jest właśnie ten moment, kiedy wszystko mówi: sprawdzam – podkreśla rozmówczyni

Trudno o trafniejsze podsumowanie pracy hydrotechnika. Tym bardziej, iż współczesne gospodarowanie wodą coraz częściej wymaga reagowania na sytuacje, które nie odpowiadają znanym schematom. Katarzyna zwraca uwagę, iż zlewnia Wisłoka reaguje dziś na opady inaczej niż kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu. Wspomina przypadki gwałtownych wzrostów dopływu, ale także sytuacje, w których opady, dawniej powodujące wyraźne wezbranie, niemal nie przekładają się na wzrost przepływu.

Jej obserwacje wynikają z wieloletniej praktyki. Pokazują, jak trudna może być interpretacja bieżącej sytuacji w zlewni. choćby najlepsze dane i modele nie gwarantują trafnego przewidzenia przebiegu konkretnego zdarzenia. Dlatego, jak podkreśla, trzeba stale trzymać rękę na pulsie. A to oznacza pracę, z której adekwatnie nigdy się nie wychodzi. Żeby naprawdę odpocząć, musi wyjechać daleko i wyłączyć telefon.

Jest też druga strona tej odpowiedzialności, znacznie mniej widowiskowa niż walka z wezbraniem. To zderzenie z oczekiwaniami użytkowników wody i ograniczeniami wynikającymi z obowiązujących dokumentów. Zbiornik powinien chronić przed powodzią, zabezpieczać zasoby na okres suszy, zapewniać wodę użytkownikom i spełniać określone warunki gospodarowania wodą. Tylko iż przy ograniczonej pojemności obiektu nie da się maksymalizować wszystkich tych funkcji. Katarzyna przyznaje, iż w okresach suszy obowiązujące zasady utrzymywania rezerwy powodziowej mogą ograniczać możliwości gromadzenia wody.

I tutaj pojawia się paradoks. Osoba odpowiedzialna za zbiornik najlepiej zna jego codzienne funkcjonowanie, obserwuje zmieniające się warunki i mierzy się z oczekiwaniami mieszkańców, a jednocześnie nie zawsze może zastosować rozwiązanie, które uważa za uzasadnione. Do tego dochodzi presja społeczna. Bo kiedy wody jest za mało, zaczyna się poszukiwanie winnego. Zwykle tego, którego nazwisko widnieje przy funkcji kierownika.

A jak wyglądała jej droga do tej funkcji? Katarzyna przyznaje, iż na początku zdarzały się sytuacje, w których rozmówcy oczekiwali spotkania z kierownikiem zbiornika i nie przyjmowali do wiadomości, iż przed nim stoją. Musiała tłumaczyć, iż to ona jest osobą, z którą należy rozmawiać. Jak podkreśla, po niemal czternastu latach na stanowisku takie sytuacje adekwatnie już się jej nie zdarzają. Nie czuje też potrzeby udowadniania swojej wartości tylko dlatego, iż jest kobietą. Po prostu uważa, iż jeżeli podejmuje się jakiegoś zadania, należy wykonać je najlepiej, jak się potrafi. Brzmi rozsądnie. Szkoda tylko, iż dojście do tak oczywistej prawdy w niektórych środowiskach przez cały czas wymaga czasu.

Katarzyna Wesoły; zdj. Wody Polskie

Czterdzieści lat to nie przypadek

Katarzyna opowiadała o odpowiedzialności, która w każdej chwili może przybrać nieoczekiwany wymiar, Bożena Stąpor pokazuje jej nieco inną twarz – konsekwencję i doświadczenie budowane przez ponad cztery dekady. Związana jest ze Zbiornikiem Wodnym Otmuchów na Nysie Kłodzkiej od 1983 r., kiedy rozpoczęła tam pracę jako nadzorca wodny. Dziś kieruje obiektem będącym częścią kaskady zbiorników na Nysie Kłodzkiej. Sam Otmuchów oddano do eksploatacji w 1933 r., co czyni go jednym z najstarszych dużych zbiorników retencyjnych w kraju.

Czterdzieści lat przy jednym obiekcie. W czasach, gdy zmienianie pracy co kilka lat nikogo nie dziwi, brzmi to niemal nieprawdopodobnie. Pytam Bożenę, czy po tak długim czasie można znać zbiornik na tyle, by działać intuicyjnie. Zastanawia się, czy nie należałoby raczej mówić o doświadczeniu. I rzeczywiście, trudno nazwać intuicją znajomość obiektu zdobywaną podczas wieloletniego uczestniczenia w jego utrzymaniu, remontach i inwestycjach. Bożena podkreśla, iż nie poznawała zbiornika wyłącznie zza biurka. Sprawdzała urządzenia, uczestniczyła w pracach i rozwiązywała problemy, które pojawiały się podczas jego eksploatacji.

Dziś może powiedzieć, iż zna Otmuchów jak własną kieszeń. To szczególny rodzaj zawodowej wiedzy. Można ją wspierać nowoczesnymi systemami pomiarowymi, cyfrowymi modelami i dokumentacją techniczną, ale nie sposób kupić razem z nowym oprogramowaniem.

Równie interesujące jest jej spojrzenie na obecność kobiet w hydrotechnice. Bożena rozpoczynała pracę w latach osiemdziesiątych, kiedy zawód ten postrzegano jako typowo męski. A jednak nie wspomina o dyskryminacji czy konieczności nieustannego udowadniania, iż zna się na swojej pracy. Od początku czuła się doceniana przez współpracowników, a zdobyte wykształcenie i doświadczenie dały jej mocne podstawy zawodowe.

Co więcej, nie wszystkie zmiany związane z równouprawnieniem ocenia pozytywnie. Krytycznie odnosi się do liberalizacji przepisów dotyczących prac wymagających dużego wysiłku fizycznego, a które wcześniej w większym stopniu chroniły kobiety. Można się z nią zgadzać albo nie, ale trudno odmówić jej prawa do takiego stanowiska. Zwłaszcza iż wynika ono z doświadczenia zdobywanego w warunkach, których młodsze pokolenia pracowników hydrotechniki często już nie doświadczają.

Bożena nie musi nikomu niczego udowadniać. Czterdzieści lat pracy, setki rozwiązanych problemów i znajomość każdego niemal elementu zbiornika są wystarczającą odpowiedzią na pytanie o kompetencje. W jej opowieści jest również silne przywiązanie do miejsca. Przez ponad dwadzieścia lat była radną gminy Otmuchów, a zbiornik stanowi istotną część tamtejszego krajobrazu i lokalnego życia. Kiedy pytam, czego będzie jej brakowało po zakończeniu pracy zawodowej, wskazuje przede wszystkim na współpracowników i codzienną rutynę. Nie brzmi to może wyjątkowo, ale czy wszystko, co świadczy o sile człowieka, musi być spektakularne?

zdj. Bożena Stąpor, z arch. własnego

Technologia bywa prostsza od ludzi

Karolina Szczałuba, kierownik Wydziału Energetyki w Regionalnym Zarządzie Gospodarki Wodnej w Warszawie, reprezentuje jeszcze inne spojrzenie na hydrotechnikę. Zajmuje się energetyką wodną, dziedziną, w której rozwiązania techniczne coraz częściej muszą uwzględniać wymagania środowiskowe i ekonomiczne. I już na początku naszej rozmowy pojawia się interesująca obserwacja. Karolina uważa, iż w energetyce wodnej osiągnięto bardzo wysoki poziom dojrzałości technologicznej, a współczesne wyzwania koncentrują się przede wszystkim na automatyzacji, cyfryzacji oraz rozwiązaniach ograniczających oddziaływanie na środowisko.

Zmieniła się również rola hydroenergetyki. Dzisiaj nie chodzi już wyłącznie o produkcję energii elektrycznej. Wraz ze wzrostem udziału źródeł zależnych od warunków pogodowych coraz większego znaczenia nabiera możliwość bilansowania systemu elektroenergetycznego. Szczególną rolę odgrywają tutaj elektrownie szczytowo-pompowe, umożliwiające magazynowanie energii na dużą skalę. Jednocześnie coraz trudniej jest realizować inwestycje na rzekach. Rosną wymagania dotyczące ochrony środowiska, w tym zachowania ciągłości ekologicznej cieków, a uzyskanie społecznej akceptacji dla przedsięwzięcia bywa nie mniej skomplikowane niż przygotowanie jego dokumentacji technicznej.

Pytam więc Karolinę, co w jej pracy jest trudniejsze: znalezienie odpowiedniego rozwiązania technicznego czy uzgodnienie go z ludźmi reprezentującymi różne interesy. Odpowiedź jest jednoznaczna: Zdecydowanie trudniejsze jest znalezienie rozwiązania akceptowalnego przez wszystkie grupy interesów i jego uzgodnienie. Trudno się z tym nie zgodzić. W końcu urządzenie hydrotechniczne, choćby bardzo skomplikowane, podlega określonym prawom fizyki. Z ludźmi bywa różnie.

Karolina zwraca uwagę, iż rozwój energetyki wodnej nie powinien odbywać się kosztem nieproporcjonalnych strat środowiskowych. Jednocześnie wskazuje na potrzebę szukania rozwiązań, które umożliwią utrzymanie produkcji energii przy ograniczaniu presji na ekosystemy rzeczne. Nie jest to proste, szczególnie na rzekach o niewielkich przepływach, gdzie zapewnienie odpowiednich warunków dla organizmów wodnych może oznaczać istotne ograniczenie możliwości korzystania z potencjału energetycznego.

A jak wygląda kwestia bycia kobietą w tym technicznym świecie? Rozmówczyni przyznaje, iż miała szczęście trafić do zespołu doświadczonych specjalistów, którzy chętnie dzielili się wiedzą. Była wśród nich także kobieta, więc – jak sama zauważa – szlak został już częściowo przetarty. Dodaje przy tym, iż jest osobą konkretną, zdeterminowaną i charyzmatyczną, co prawdopodobnie również pomogło jej uniknąć sytuacji zawodowego zlekceważenia. Nie zapomina oczywiście o skromności, co sama zresztą zaznacza z uśmiechem.

I bardzo dobrze. Bo mam wrażenie, iż od kobiet zajmujących odpowiedzialne stanowiska przez cały czas zbyt często oczekuje się szczególnego rodzaju powściągliwości. Powinny być zdecydowane, ale nie za bardzo. Kompetentne, ale niezbyt pewne siebie. Ambitne, pod warunkiem, iż nie mówią o tym głośno. Tymczasem pewność własnych kompetencji nie jest wadą. Zwłaszcza w branży, w której za decyzjami stoją konkretne parametry, obliczenia i wieloletnia odpowiedzialność.

Karolina Szczałuba; zdj. Marta Klechowska

Decyzja, żeby nie budować

W nazwie departamentu kierowanego przez Martę Barszczewską-Skąpską znalazły się dwa słowa, które jeszcze nie tak dawno wielu osobom wydawałyby się niemal przeciwieństwami: inwestycje i renaturyzacja. Bo jak pogodzić budowanie z przywracaniem rzekom naturalnych procesów? Czy można jednocześnie myśleć jak inżynier i rozumieć przyrodę? Marta, dyrektor Departamentu Inwestycji i Renaturyzacji w Wodach Polskich, nie widzi w tym sprzeczności. Pod warunkiem, iż przestaniemy traktować hydrotechnikę i renaturyzację jak dwa wrogie obozy.

W jej przekonaniu punktem wyjścia nie powinno być pytanie, co i jak zbudować, ale jaki problem rzeczywiście chcemy rozwiązać. Czasem odpowiedzią będzie modernizacja istniejącej budowli, innym razem odsunięcie wałów i przywrócenie rzece części przestrzeni zalewowej. Niektóre przedsięwzięcia renaturyzacyjne również wymagają działań inżynierskich, bo bez nich nie da się stworzyć warunków do odtworzenia naturalnych procesów.

Nie chodzi więc o doklejanie do inwestycji zielonych dodatków, ale o wybór rozwiązania, które rzeczywiście przyniesie oczekiwany efekt. Bez automatycznego zakładania, iż każda budowla jest potrzebna, ale też bez wiary, iż renaturyzacja okaże się lekarstwem na wszystkie problemy gospodarki wodnej.

Pytam Martę, czy adekwatną decyzją może być po prostu rezygnacja z budowy. Nie ma wątpliwości, iż tak, ale pod warunkiem, iż jest poparta odpowiednimi analizami. Co więcej, uważa, iż taka decyzja wymaga często większej odwagi i odpowiedzialności niż kontynuowanie wcześniej przyjętych planów. Naszym zadaniem nie jest budowanie dla samego budowania, ale osiąganie uzasadnionych i realnych efektów – podkreśla.

I trudno nie dostrzec w tym pewnej niewygodnej prawdy. Łatwiej przecież pochwalić się nową zaporą, wałem czy inną budowlą hydrotechniczną, niż wytłumaczyć mieszkańcom i decydentom, dlaczego najlepszą decyzją było odstąpienie od inwestycji. Tyle iż świadoma rezygnacja musi wynikać z rzetelnej analizy, a nie z braku pieniędzy czy chęci odsunięcia działań w czasie.

Marta mówi o konieczności porównywania wariantów, kosztów realizacji i późniejszego utrzymania obiektów, a przede wszystkim o sprawdzaniu, czy podobnego efektu nie można uzyskać innymi metodami. Mieszkańcy terenów zalewowych oczekują bezpieczeństwa, właściciele gruntów obawiają się utraty ziemi, samorządy myślą o rozwoju, a rolnicy o możliwości dalszego użytkowania dolin rzecznych. Moja rozmówczyni podkreśla, iż dialog powinien zaczynać się wtedy, kiedy można jeszcze rozważać różne warianty, a nie w chwili, gdy gotowy projekt trafia do mieszkańców z komunikatem, iż decyzja już zapadła.

Szczególnie mocno wybrzmiewa to w kontekście powodzi z 2024 r. oraz przyszłości zagospodarowania dolin rzecznych. Marta obawia się, iż zbyt długo przeciwstawialiśmy sobie techniczne i przyrodnicze sposoby ograniczania zagrożeń, zamiast szukać rozwiązań adekwatnych dla konkretnej zlewni. Tymczasem przestrzeni dla rzek ubywa. Zabudowa zbliża się do koryt, a istniejąca infrastruktura przeciwpowodziowa bywa traktowana jak gwarancja bezpieczeństwa, której w rzeczywistości nie można zapewnić w każdych warunkach.

A jak w tym świecie wielomilionowych i miliardowych inwestycji odnajduje się kobieta?

Marta nie udaje, iż kompetencje automatycznie unieważniają płeć i związane z nią stereotypy. Zauważa jednak, iż kobiet w zespołach projektowych i wykonawczych jest coraz więcej. Przy stole negocjacyjnym stara się występować przede wszystkim jako osoba odpowiedzialna za konkretne zadania i decyzje. Podkreśla znaczenie przygotowania, dokumentacji, znajomości ryzyka i pracy całego zespołu, bo za osobą podejmującą decyzje stoją przecież dziesiątki specjalistów, których na co dzień nie widać.

Przyznaje również, iż jest odbierana jako osoba stanowcza. Zaznacza jednak, iż stanowczość nie jest potrzebą konfrontacji. W zarządzaniu dużymi inwestycjami potrzeba zarówno umiejętności słuchania, jak i podejmowania trudnych decyzji. Nie ma powodu przypisywać kobietom większej empatii, a mężczyznom lepszych kompetencji technicznych. I wreszcie pada zdanie, które mogłoby stanowić motto nie tylko tej rozmowy: Kobieta przy stole nie powinna musieć udowadniać, iż ma prawo przy nim siedzieć. Powinna mieć możliwość wykonywania swojej pracy i być rozliczana z jej efektów.

Marta Barszczewska; zdj. Wody Polskie

Siła nie zawsze potrzebuje rozgłosu

Przyznam, iż kiedy rozpoczynałam te rozmowy, spodziewałam się więcej historii o przebijaniu szklanego sufitu, zawodowych uprzedzeniach i konieczności udowadniania, iż kobieta może być równie dobrym hydrotechnikiem jak mężczyzna. Tymczasem moje rozmówczynie nie zawsze chciały wpisywać się w taką narrację. Jedne przyznawały, iż spotykały się ze stereotypami, inne podkreślały, iż od początku były traktowane jak fachowcy. Żadna nie próbowała budować swojego zawodowego autorytetu wyłącznie na fakcie, iż jest kobietą.

Czy to oznacza, iż w hydrotechnice problem nierównego traktowania nie istnieje? Oczywiście, iż nie. Ale nie zamierzam też udowadniać, iż wszystkie kobiety przechodzą tę samą drogę i mierzą się z identycznymi przeszkodami. Po 25 latach pracy w gospodarce wodnej dobrze wiem, iż nie wszystko, co istotne, pada podczas oficjalnych rozmów. Czasem więcej mówi rzucona mimochodem uwaga, zawahanie czy żart niż kilka akapitów starannie sformułowanej odpowiedzi.

Nie zamierzam jednak dopisywać moim bohaterkom doświadczeń, o których nie opowiedziały. Ich siła nie potrzebuje takiej pomocy. Początkowo miałam zamiar przytoczyć ich wypowiedzi niemal bez komentarza. Byłoby prościej. Ale czy ciekawiej? Tego nie wiem. Ostatecznie powstała opowieść trochę inna od tej, którą planowałam. Powstała opowieść o kobietach, które wybrały wymagającą, wciąż mocno męską branżę i znalazły w niej swoje miejsce. Nie dlatego, iż ktoś im je podarował, ale dlatego, iż mają wiedzę, charakter i odwagę, by brać odpowiedzialność za swoje decyzje. I może właśnie w tym tkwi największa różnica między odwagą a siłą. Odwagi potrzeba, żeby wejść do tego świata, a siły – żeby w nim pozostać, kiedy już wiadomo, ile naprawdę waży odpowiedzialność.

Idź do oryginalnego materiału