Odnawialne źródła energii w powiecie nowosądeckim – edukacja i obecny stan wykorzystania

1 godzina temu

Powiat Nowosądecki uzyskał w 2026 roku dotację z Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie w ramach Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna” na Zadanie „Moje małe OZE w powiecie nowosądeckim – 2026”. Koszt Zadania wynosił 66 535 zł, w tym dotacja WFOŚiGW (90%) – 59 882 zł, a wkład własny Powiatu (10%) – 6 653 zł.

Zadanie zostało zrealizowane przez Powiat Nowosądecki we współpracy z Powiatową i Miejsko-Gminną Biblioteką Publiczną im. Wiktora Bazielicha w Starym Sączu. Odbiorcami „Moje małe OZE w powiecie nowosądeckim” były dzieci i młodzież szkół podstawowych i ponadpodstawowych z terenu powiatu nowosądeckiego. Głównym celem Zadania było zwiększenie zainteresowania mieszkańców powiatu nowosądeckiego tematyką „zielonej energii” oraz promowanie szerszego wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OZE) w codziennym życiu. Rozwój OZE stanowi istotny element trwającej transformacji energetycznej zarówno w Polsce, jak i w krajach Unii Europejskiej. Coraz większe znaczenie OZE jest również widoczne w wielu innych regionach świata.

W ramach realizacji Zadania „Moje małe OZE w powiecie nowosądeckim – 2026” uczniowie mieli okazję zdobywać wiedzę na temat odnawialnych źródeł energii poprzez doświadczenia, eksperymenty oraz wspólną zabawę. Zajęcia pozwoliły uczestnikom w praktyczny i przystępny sposób poznać technologie związane z wykorzystaniem energii ze źródeł odnawialnych.

Przeprowadzono warsztaty/prelekcje/pogadanki na temat odnawialnych źródeł energii z wykorzystaniem zestawów edukacyjnych zakupionych przez Powiat Nowosądecki przy 90% dofinansowaniu ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie.

Blisko 350 uczniów wzięło udział w 18 warsztatach/pogadankach w czasie 39 h lekcyjnych od sierpnia do października 2026 r. i w obecności 25 nauczycieli/opiekunów grup. Zajęcia odbyły się w:

4 bibliotekach (w Powiatowej i Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej im. Wiktora Bazielicha w Starym Sączu oraz jej filiach: w Barcicach, Gołkowicach Górnych i Przysietnicy) – uczestniczyło 67 uczniów;
3 szkołach podstawowych (w Rąbkowej, w Przydonicy, we Frycowej) – uczestniczyło 200 uczniów;
3 szkołach średnich (w Zespole Szkół Zawodowych w Grybowie, w Liceum Ogólnokształcącym im. Artura Grottgera w Grybowie, w Zespole Szkół Ponadpodstawowych w Krynicy-Zdroju) – uczestniczyło 80 uczniów.

Uczniowie młodszych klas (1-3) na przykładzie małych modeli instalacji sprawdzali czy z energii słonecznej da się zasilić maszyny i urządzenia oraz samochody elektryczne w małym miasteczku. Wyobraźnia nie ma granic! Helikopter, młyn, auto, wentylator, turbina wiatrowa, dom, robot i wiele innych zamieniły się podczas zajęć w elementy nowoczesnego miasteczka zasilanego „zieloną energią”.

Uczniowie klas od 4 do 6 poznawali zasady działania instalacji odnawialnych źródeł energii na poziomie małych inżynierów. Kolektory słoneczne, panele fotowoltaiczne, turbiny wiatrowe, turbiny wodne i biomasa poszły w ruch. Uczniowie dzięki małych modeli instalacji OZE przekształcali promieniowanie słoneczne w ciepło przy użyciu kolektora słonecznego, a także w energię elektryczną ze Słońca dzięki paneli fotowoltaicznych. Prąd z wody (w turbinach wodnych) i wiatru (w turbinach wiatrowych) również pozwolił zasilić małe silniczki, żarówki, świetlówki, a choćby mini radio. Mali inżynierowie mieli też okazję zobaczyć biopaliwo wyprodukowane domowym sposobem z oleju rzepakowego. Te małe instalacje pozwoliły w warunkach szkolnych i bibliotecznych poeksperymentować z OZE i zmierzyć parametry wytworzonego prądu.

Młodzież szkół ponadpodstawowych poznała doświadczalnie na bazie prostych modeli OZE jak różne formy energii (światło słoneczne, ruch powietrza – wiatr, ruch wody, energia chemiczna biopaliwa) przekształcane są na te formy energii, które są dla nas bardziej użyteczne – energię elektryczną oraz ciepło. Porównanie różnych technologii oraz konstrukcji instalacji OZE dzięki pomiarom parametrów prądowych pomaga sprawdzić, przemyśleć i wybrać najlepszą technologię do konkretnych warunków.

Jak w tej chwili jest wykorzystywany potencjał OZE w powiecie nowosądeckim?

Tłem edukacji na temat odnawialnych źródeł energii w powiecie nowosądeckim jest wzrastający z każdym rokiem stopień wykorzystania OZE na Sądecczyźnie.

Powiat nowosądecki ma zróżnicowane warunki do rozwoju odnawialnych źródeł energii. Górzyste ukształtowanie terenu, liczne doliny, lasy i rozproszona zabudowa ograniczają możliwości wykorzystania niektórych technologii, podczas gdy inne znajdują tu dobre warunki do rozwoju. Najbardziej widocznym elementem lokalnego rynku OZE są instalacje wykorzystujące energię słoneczną, ale w powiecie działają również elektrownie wodne, turbina wiatrowa oraz pompy ciepła. Ciepło Ziemi z kolei nie jest wykorzystywane wielkoskalowo tak jak to ma miejsce np. na Podhalu, a biogazownie nie istnieją jeszcze w świadomości mieszkańców.

Energia słoneczna – najwięcej instalacji

Powiat nowosądecki charakteryzuje się największym rozwojem wykorzystania energii promieniowania słonecznego z pośród wszystkich OZE. Energię słoneczną wykorzystuje się do produkcji energii elektrycznej (w instalacjach fotowoltaicznych), ale też ciepła (w kolektorach słonecznych).

Fotowoltaika

Fotowoltaika cieszy się w powiecie zainteresowaniem i jej nie trzeba nikomu reklamować. Wzrostowi liczby instalacji PV sprzyjały zarówno ogólnopolskie programy wsparcia, takie jak „Czyste Powietrze” i „Mój Prąd” oraz gminne programy dotacyjne. Na terenie powiatu zainstalowano ponad 6 200 instalacji fotowoltaicznych o łącznej mocy 35 000 kW (35 MW) (stan na marzec 2025 r.). Te liczby wzrastają w kolejnych latach, choć największy przyrost nastąpił w latach 2020-2022.

Oprócz niewielkich instalacji (o mocy średnio 5 kW) funkcjonują także instalacje o większej mocy. Według stanu na koniec czerwca 2026 roku w powiecie działało 12 instalacji PV o łącznej mocy zainstalowanej 6 153 kW. Są one zlokalizowane w: Krasnem Potockiem (950 kW), w Piwnicznej (194 kW), Klęczanach (200 kW), Gołkowicach Dolnych (421 kW), Trzetrzewinie (999 kW), Wielogłowach (993 kW, 986 kW), Podrzeczu (99 kW), Olszanie (419 kW), Krynicy-Zdrój (176 kW, 146 kW), Muszynie (570 kW).

Rozwój największych farm fotowoltaicznych (o mocy kilkudziesięciu czy kilkuset MW) jest jednak trudniejszy ze względu na specyfikę regionu. Tereny górskie, lasy i mozaikowa struktura zabudowy, a także duża powierzchnia terenów chronionego krajobrazu ograniczają dostępność dużych, płaskich i niezacienionych działek.

Kolektory słoneczne

Drugim sposobem wykorzystania energii słonecznej są kolektory słoneczne, stosowane przede wszystkim do przygotowania ciepłej wody użytkowej. Ich największa efektywność przypada na okres wiosenno-letni, ale wspierają też systemy grzewcze w pozostałe słoneczne dni roku.

W powiecie nowosądeckim znajduje się ponad 5 700 instalacji kolektorów słonecznych (stan na marzec 2025 r.). Są one wykorzystywane w budynkach mieszkalnych i publicznych do wspomagania przygotowania ciepłej wody użytkowej, a każdy ich użytkownik chwali sobie to rozwiązanie.

Energia wiatru – ograniczone możliwości

Warunki dla rozwoju energetyki wiatrowej w powiecie nowosądeckim są ograniczone. Górzysty charakter regionu wpływa na prędkość i zmienność wiatrów, a w dolinach ich przepływ może być dodatkowo osłabiany przez zabudowę terenu. Ograniczałoby to efektywność dużych turbin wiatrowych (o mocach kilkuset kW czy kilku-kilkuset MW).

Na terenie powiatu działa jedna turbina wiatrowa, zlokalizowana w Rytrze, a jej moc wynosi 300 kW. Choć jest to jedyna turbina wiatrowa w regionie, to znana mieszkańcom przez to, iż samotnie stojąca pośród wzgórz Beskidu Sądeckiego.

Ponadto, przy budynkach mieszkalnych/gospodarczych – sporadycznie w skali powiatu – można spotkać małe turbiny wiatrowe (o mocy kilku – kilkunastu kW), szczególnie o pionowej osi obrotu wykorzystujące lokalnie lepsze warunki wiatrowe.

Energia wodna – silna pozycja Dunajca

Powiat nowosądecki leży w zlewni Dunajca i jego dopływów, co stwarza możliwości wykorzystania energii przepływających wód, zwłaszcza w małych elektrowniach wodnych.

Łączna moc elektrowni wodnych w powiecie wynosi 52,01 MW (5 201 kW). Zdecydowanie największą z nich jest elektrownia w Rożnowie o mocy 50,56 MW (5 056 kW), której ważnym elementem jest zapora w Rożnowie. Pozostałe instalacje to małe elektrownie wodne (MEW): w Zabrzeży – działają jednostki o mocach 498 kW i 75 kW; w Świniarsku funkcjonuje instalacja o mocy 840 kW. Wszystkie te obiekty wykorzystują wody Dunajca.

Potencjał większych inwestycji hydroenergetycznych pozostaje ograniczony przez wysokie koszty, wymagania techniczne oraz możliwą ingerencję w tereny zamieszkałe. Dotyczy to szczególnie inwestycji wykorzystujących potencjał Dunajca i Popradu.

Pompy ciepła – rosnące znaczenie ogrzewania

Technologia pomp ciepła pozwala wykorzystywać energię zgromadzoną w środowisku (w powietrzu, w gruncie, w wodach powierzchniowych lub podziemnych) do celów grzewczych.

W powiecie funkcjonuje w tej chwili 2 357 pomp ciepła, które stanowią 2,4% systemów grzewczych (stan na marzec 2025 r.), przede wszystkim w budynkach mieszkalnych, ale także – w niektórych budynkach użyteczności publicznej.

Dominuje wykorzystanie tzw. „powietrznych pomp ciepła” bazujących na „cieple” powietrza. Pompy ciepła sprawdzają się przede wszystkim w nowym budownictwie z dostosowanymi instalacjami grzewczymi (np. ogrzewanie podłogowe).

Biomasa – źródło znane i nieznane

Biomasa może być wykorzystywana na kilka sposobów. Drewno, słoma czy pozostałości z przemysłu drzewnego służą przede wszystkim do produkcji ciepła w procesie spalania. Z kolei odpady roślinne, zwierzęce i komunalne mogą być wykorzystywane do produkcji biogazu, który następnie znajduje zastosowanie przy wytwarzaniu ciepła i energii elektrycznej. Biomasa jest również surowcem do produkcji biopaliw, takich jak biodiesel czy bioetanol.

W powiecie nowosądeckim biomasa wykorzystywana jest przede wszystkim do produkcji ciepła dzięki kotłów opalanych drewnem lub pelletem. Większym wyzwaniem pozostaje produkcja biogazu. Biogazownie rolnicze wymagają bowiem stałego dostępu do dużych ilości surowca organicznego, przede wszystkim odpadów pochodzących z gospodarstw rolnych. Duże instalacje najlepiej sprawdzają się w gospodarstwach dysponujących znaczną liczbą zwierząt (liczonych w tysiącach sztuk) oraz dużym areałem upraw (liczonym w setkach i tysiącach ha).

Specyfika rolnictwa w powiecie nowosądeckim jest jednak inna. Średnia powierzchnia gospodarstwa wynosi tu kilka ponad 5 hektarów, co ogranicza możliwości funkcjonowania dużych biogazowni. W przypadku większych gospodarstw potencjał mogą mieć mniejsze instalacje biogazowe, czyli mikrobiogazownie. Pozwalałyby one na wykorzystanie dostępnych odpadów rolniczych i produkcję energii na potrzeby gospodarstwa.

Obecnie na terenie powiatu nowosądeckiego nie funkcjonują jednak ani biogazownie ani mikrobiogazownie. Nie prowadzi się również produkcji biopaliw.

Geotermia – potencjał o ograniczonym znaczeniu

Perspektywy rozwoju tzw. „geotermii głębokiej” bazującej na otworach wiertniczych o głębokości od kilkuset do kilku tysięcy metrów są w powiecie nowosądeckim ograniczone. Główną barierę stanowią – uogólniając – najczęściej niekorzystne warunki geologiczne, czyli brak efektywnych złóż wód geotermalnych. Dobre zbiorniki wód geotermalnych optymalne dla celów grzewczych powinny charakteryzować się zarówno wysokimi temperaturami (najlepiej ponad 80^oC), jak i dobrą przepuszczalnością przekładającą się na wysokie wydajności otworów wiertniczych (przynajmniej kilkadziesiąt – kilkaset m³/h). Takie warunki są udokumentowane w nieodległej niecce podhalańskiej – na Sądecczyźnie jednak z zasady nieosiągalne w obrębie fliszu karpackiego i jego podłoża. Oznacza to, iż powiat nie dysponuje wystarczającym potencjałem do realizacji projektów geotermalnych na dużą skalę opartych o znane w tej chwili technologie odzyskiwania ciepła Ziemi.

Podsumowanie

Podsumowując wyrażamy nadzieję, iż uczestnicy warsztatów „Moje małe OZE w powiecie nowosądeckim – 2026” będą nie tylko rozwijać wykorzystanie w tej chwili znanych technologii, ale – być może jako przyszli inżynierowie – udoskonalać je, odkrywać nowe OZE i korzystać z tego, co daje nam środowisko w zgodzie z naturą. A odnawialne źródła energii wciąż będą zyskiwać na popularności na sądeckiej ziemi.

Artykuł sponsorowany w ramach Zadania „Moje małe OZE w powiecie nowosądeckim – 2026” finansowanego ze środków Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Krakowie w ramach Programu Priorytetowego „Edukacja Ekologiczna”.