Kiedy woda zabiera miejsce do życia – relokacja jako narzędzie zarządzania ryzykiem powodziowym

7 godzin temu
Zdjęcie: powódź


Powódź zwykle prowokuje do pytania o odbudowę, naprawę infrastruktury i wzmocnienie zabezpieczeń. Znacznie trudniej zapytać, czy w każdym miejscu rzeczywiście powinniśmy odbudowywać to, co zniszczyła woda. Jeszcze trudniej jest wskazać zamieszkały teren pod lokalizację planowanej infrastruktury. Mimo wszystko takie sytuacje się zdarzają, a biorąc pod uwagę stosunkowo wysoki poziom urbanizacji i zagospodarowania przestrzeni w Polsce, nie zawsze można ich uniknąć. Doliny rzeczne w wielu miejscach są intensywnie zabudowane, a znalezienie większych, niezagospodarowanych terenów położonych w sąsiedztwie rzek, na których można byłoby zlokalizować nowe obiekty hydrotechniczne lub stworzyć rzece dodatkową przestrzeń, bywa bardzo trudne.

Strategie przeciwpowodziowe

W Polsce na obszarach zagrożenia powodziowego mieszka ok. 3 mln osób. Duże powodzie z lat 1997, 2010 i 2024 są mocno obecne w pamięci społecznej, ale zdarzeń powodziowych w ostatnich dekadach było znacznie więcej. Wprowadzenie Dyrektywy powodziowej w 2007 r. przesunęło punkt ciężkości z samej ochrony przed powodzią na zarządzanie ryzykiem powodziowym.

W praktyce oznacza to łączenie trzech uzupełniających się strategii ograniczania: zagrożenia, ekspozycji oraz wrażliwości. Pierwsza obejmuje m.in. retencję, wały, zbiorniki i kanały ulgi. Druga polega na niedopuszczaniu do wzrostu zabudowy na terenach zagrożonych oraz na wykupach i relokacji najbardziej narażonych obiektów. Trzecia obejmuje przygotowanie budynków, systemy ostrzegania i reagowania, ubezpieczenia oraz edukację.

Rys. 1. Trzy strategie zarządzania ryzykiem powodziowym; opracowanie własne

Społeczeństwo przez lata przyzwyczaiło się do preferowania tej pierwszej, która bezpośrednio zabezpiecza przed zagrożeniem. Tylko czy jest to realne? W Polsce niestety, szczególnie na obszarach podgórskich, jest wiele miejscowości, które trudno w pełni ochronić z uwagi na brak możliwości wdrożenia odpowiednio skutecznych rozwiązań powyżej zabudowań lub bezpośrednio w ich sąsiedztwie (np. wały przeciwpowodziowe). I w takich sytuacjach pojawiają się kolejne strategie, które powinny wesprzeć cały system ochrony przed powodzią.

Więcej o definicjach powodzi i zarządzaniu ryzykiem przeczytasz: Powódź – czym jest i czy mi zagraża?

Powódź zwykle uruchamia ten sam zestaw pytań: jak gwałtownie odbudować zniszczone domy, jak naprawić drogi, gdzie wzmocnić wały i jak lepiej zabezpieczyć miejscowość przed kolejnym wezbraniem. Znacznie trudniej zadać inne pytanie: czy w każdym miejscu powinniśmy odbudowywać to, co zniszczyła woda?.

To pytanie staje się coraz ważniejsze w skutecznym zarządzaniu ryzykiem powodziowym. Nie dlatego, iż relokacja mieszkańców z terenów zagrożonych jest rozwiązaniem prostym. Wręcz przeciwnie. Jest jednym z najbardziej wymagających społecznie, prawnie i politycznie. Dotyka bowiem nie tylko wartości nieruchomości, ale także więzi społecznych, historii rodzinnej i poczucia przynależności do miejsca.

Jednocześnie doświadczenia ostatnich kilkudziesięciu lat pokazują, iż w szczególnych przypadkach odsunięcie zabudowy od rzeki może być alternatywą dla ciągłego podnoszenia poziomu ochrony technicznej albo odbudowy po kolejnych powodziach.

Wracając jednak do tej najczęstszej i najbardziej preferowanej strategii – odsunięcia powodzi od ludzi – realizacja działań minimaizujących ryzyko, czy to typowo technicznych czy prośrodowiskowych, wymaga przestrzeni, obszarów wolnych od zabudowy, takich, które można pozyskać i przeznaczyć na inny lub dodatkowy cel. W sytuacjach, kiedy dochodzi do kolizji planu z istniejącą zabudową mieszkalną czy gospodarczą, konieczne są relokacje.

Relokacja: rozwiązanie wyjątkowe, ale nie nowe

Relokacja mieszkańców z terenów zagrożonych jest jednym z najbardziej wymagających społecznie, prawnie i politycznie działań. Dlatego powinna być rozważana dopiero po analizie alternatyw i prowadzona z rzeczywistym udziałem osób, których dotyczy.

Jednocześnie relokacje związane z inwestycjami hydrotechnicznymi nie są w Polsce zjawiskiem nowym. Ograniczając się tylko do historii powojennej, kiedy powstał szereg obiektów, przede wszystkich w dorzeczu Wisły, relokacje towarzyszyły m.in. budowie zbiorników Goczałkowice, Tresna, Solina, Czorsztyn-Niedzica, Klimkówka, Dobczyce, Świnna Poręba i Racibórz Dolny. Ich przebieg był jednak bardzo różny: od przymusowych wysiedleń i rozproszenia mieszkańców po planowe odtworzenie całej miejscowości w nowej lokalizacji, jak w przypadku Maniów i Nieboczowów. W poniższej tabeli zestawiono kilka z nich, dla których podawane są informacje o liczbie przesiedlonych osób.

Tab. 1 Wybrane przykłady przesiedleń i relokacji ludności związanych z budową zbiorników retencyjnych w Polsce; opracowanie własne

*Podane wartości mają charakter orientacyjny. W przypadku starszych inwestycji dokumentacja i publikacje historyczne często posługują się zamiennie liczbą mieszkańców likwidowanych miejscowości, liczbą gospodarstw oraz liczbą osób faktycznie przesiedlonych. W zestawieniu nie utożsamiano aktualnej ani historycznej populacji całej miejscowości z liczbą przesiedlonych, o ile zalaniu lub wywłaszczeniu podlegała tylko część jej obszaru.

Nieboczowy: wieś, która ustąpiła miejsca wodzie

Najbardziej znanym polskim przykładem relokacji z ostatnich lat jest historia wsi Nieboczowy. Znajdowała się ona na obszarze przeznaczonym pod budowę suchego zbiornika przeciwpowodziowego Racibórz Dolny. Po katastrofalnej powodzi z 1997 r. realizacja planowanej od dawna inwestycji nabrała nowego znaczenia. Utworzenie zbiornika wymagało jednak likwidacji istniejącej zabudowy i relokacji. Proces nie był łatwy. Początkowo decyzja spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem części mieszkańców. Powstał choćby specjalny komitet, a następnie stowarzyszenie działające przeciw wysiedleniu wsi [9].

Ostatecznie powstały jednak nowe Nieboczowy. Mieszkańcy uczestniczyli w wyborze miejsca, a przy relokacji miejscowości podjęto próbę zachowania jej ciągłości, między innymi nazw ulic. Poza tym przeniesiono kapliczki, elementy wyposażenia kościoła oraz cmentarz. W nowej lokalizacji zbudowano również infrastrukturę społeczną i techniczną. Relokacja wsi Nieboczowy i Ligoty Tworkowskiej objęła łącznie niemal 700 osób i ponad 400 budynków [10, 11].

Relokacja nie musi oznaczać wyłącznie przeniesienia budynków lub wypłaty odszkodowań. Może oznaczać próbę przeniesienia wspólnoty. I właśnie przypadek wsi Nieboczowy staje się szczególnie interesujący z perspektywy współczesnego zarządzania ryzykiem powodziowym.

Sam zbiornik Racibórz Dolny dość gwałtownie został przetestowany w boju, kiedy podczas powodzi w 2024 r. piętrzył nadmiar wód powodziowych, skutecznie spłaszczając falę na Odrze, w celu jej bezpiecznego przejścia m.in. przez Wrocław.

Od ochrony terenu do ograniczania ekspozycji

Tradycyjna ochrona przeciwpowodziowa koncentrowała się przede wszystkim na tym, jak ochronić istniejącą zabudowę przed wodą. Wały, zbiorniki i poldery pozostają niezwykle ważnymi elementami systemu ochrony przeciwpowodziowej. Nie są jednak jedyną możliwością. Można bowiem postawić pytanie, czy każda istniejąca lokalizacja zabudowy musi być chroniona bez względu na skalę ryzyka i koszty.

W literaturze anglojęzycznej funkcjonuje pojęcie managed retreat, czyli zarządzanego wycofania zabudowy i funkcji z obszarów szczególnie narażonych. Nie zawsze oznacza ono relokację całej miejscowości. Może obejmować dobrowolny wykup nieruchomości, stopniowe ograniczanie zabudowy na terenach szczególnego ryzyka czy przenoszenie obiektów i infrastruktury w bezpieczniejsze miejsca. Zamiast skupiać się wyłącznie na powstrzymywaniu wody, można również zmniejszać liczbę ludzi i wartość majątku znajdującego się na jej drodze.

Valmeyer: nie odbudowywać tam, gdzie było

Jednym z najbardziej interesujących przykładów jest Valmeyer w stanie Illinois, w USA. W czasie wielkiej powodzi na Missisipi w 1993 r. miejscowość została niemal całkowicie zalana. Uszkodzeniu uległo ponad 200 domów. Zamiast odbudować miejscowość w tym samym miejscu, zdecydowano o jej przeniesieniu na wyżej położony teren. Program obejmował wykup setek nieruchomości, a teren po nich przeznaczono na przestrzeń otwartą, rekreację i rolnictwo. Nowe Valmeyer, wraz z zabudową mieszkaniową, szkołami, kościołami, budynkami publicznymi oraz strefą komercyjną i przemysłową, powstało w bezpieczniejszym miejscu [12].

Co szczególnie ciekawe, badacze analizujący takie przypadki zwracają uwagę nie tylko na unikanie strat powodziowych, ale także na zdolność relokowanych miejscowości do zachowania wspólnoty. W przypadku Valmeyer część dawnych sąsiadów w nowym miejscu ponownie zamieszkała obok siebie (podobnie jak w przypadku wsi Nieboczowy) [13].

Soldiers Grove: czasem taniej jest się przenieść

Jeszcze ciekawszy, choć starszy, jest przykład Soldiers Grove w Wisconsin. Miejscowość przez dziesięciolecia doświadczała powodzi na rzece Kickapoo. Rozważano budowę infrastruktury ochronnej, w tym systemu wałów. Finalnie lokalna społeczność uznała jednak, iż bardziej racjonalnym rozwiązaniem może być przeniesienie najbardziej zagrożonej części miejscowości. Proces rozpoczął się jeszcze w latach 70. XX w. [14].

Ten przypadek zmienia sposób stawiania pytania. Nie chodzi już wyłącznie o koszt pojedynczego wału lub pojedynczej przeprowadzki, ale o porównanie pełnych kosztów utrzymywania zabudowy przez kolejne dekady w miejscu, które pozostaje zagrożone.

Dolina Ahr: odbudować czy zrobić krok wstecz?

Europejskim przykładem, który pokazuje, jak trudna jest decyzja o wycofaniu zabudowy z terenów zagrożonych, jest dolina Ahr w Niemczech. Po katastrofalnej powodzi z lipca 2021 r. jednym z pytań towarzyszących odbudowie regionu stało się to, czy wszystkie domy i elementy infrastruktury powinny wrócić na zajmowane dotychczas miejsca. Badania przeprowadzone wśród 516 gospodarstw domowych dotkniętych powodzią pokazały charakterystyczny paradoks: mieszkańcy dostrzegali znaczenie wycofywania zabudowy oraz relokacji infrastruktury krytycznej jako sposobu ograniczania ryzyka, a jednocześnie wielu z nich decydowało się pozostać i odbudować dom w dotychczasowym miejscu. Na decyzję o pozostaniu wpływało między innymi przywiązanie do miejsca oraz przekonanie o rzadkości występowania tak ekstremalnych zdarzeń [15].

Doświadczenie doliny Ahr pokazuje więc, iż relokacja nie jest wyłącznie zagadnieniem hydrologicznym, ekonomicznym czy przestrzennym. choćby po katastrofie, która unaocznia skalę zagrożenia, racjonalna z punktu widzenia zarządzania ryzykiem decyzja o przeniesieniu się może przegrywać z potrzebą powrotu do własnego domu i odtworzenia życia w znanym miejscu. Właśnie dlatego dyskusja o relokacji powinna zaczynać się znacznie wcześniej niż gdy opadnie woda po kolejnej katastrofie.

Noordwaard: zrobić miejsce rzece

Ciekawym europejskim przykładem jest holenderski program Room for the River (Ruimte voor de Rivier), w którym zmianie uległa sama filozofia ochrony przeciwpowodziowej. Zamiast wyłącznie podwyższać i wzmacniać wały, zaczęto zwiększać przestrzeń dostępną dla rzek podczas wysokich stanów wody. Jednym z najbardziej interesujących przykładów jest przekształcony w obszar okresowego przepływu wód powodziowych polder Noordwaard. Zmiana funkcji terenu oznaczała konieczność relokacji części znajdujących się tam gospodarstw. Nie wszyscy mieszkańcy musieli jednak opuścić Noordwaard – część zabudowy pozostała na specjalnie wyniesionych platformach, pozwalających funkcjonować na obszarze, który w czasie wysokich stanów wody staje się częścią systemu przepływu powodziowego [16, 17].

Przykład Noordwaard pokazuje, iż odsuwanie ludzi od powodzi nie musi oznaczać wyłącznie likwidacji całych miejscowości. Może być elementem przekształcenia przestrzeni, łączącego relokację najbardziej narażonej zabudowy, adaptację obiektów pozostających na miejscu oraz przywrócenie rzece części jej naturalnej przestrzeni.

Europejskie doświadczenia nie są już wyjątkami

Badanie Wolff, Bade i Kraan identyfikuje 44 zrealizowane lub planowane przypadki managed retreat w 11 państwach europejskich, obejmujące łącznie ponad 8,7 tys. gospodarstw domowych. Projekty różnią się skalą: od pojedynczych obiektów po całe społeczności. Autorzy wskazują również, iż wiele inicjatyw uruchamiano dopiero po dużych powodziach, a wycofanie zabudowy wciąż rzadko stanowi element wyprzedzającej strategii adaptacyjnej [18].

Wspólnym mianownikiem tych przykładów nie jest więc model relokacji, ale świadome zarządzanie ekspozycją. Valmeyer pokazuje odtworzenie miejscowości, Soldiers Grove rachunek długookresowych kosztów, dolina Ahr znaczenie przywiązania do miejsca, a Noordwaard rozwiązanie łączące relokację, adaptację i oddanie przestrzeni rzece.

Najtrudniejsza część relokacji: człowiek, nie nieruchomość

Proste porównanie kosztu zabezpieczenia i kosztu wykupu nie wystarcza. Relokacja wpływa na źródła utrzymania, sieci społeczne, dostęp do usług, lokalną tożsamość oraz poczucie bezpieczeństwa. Dobrze przygotowany proces musi odpowiadać nie tylko na pytanie, ile wart jest przejmowany dom, ale czy mieszkańcy mogą odtworzyć warunki życia i zdobyć zatrudnienie w nowym miejscu.

Standard Środowiskowy i Społeczny ESS5 Banku Światowego przyjmuje, iż przesiedleń należy unikać lub ograniczać ich skalę. o ile są nieuniknione, rekompensata powinna odpowiadać kosztowi odtworzenia, a proces powinien pomóc osobom dotkniętym inwestycją poprawić lub co najmniej utrzymać warunki życia i źródła utrzymania. Standard obejmuje zarówno fizyczną przeprowadzkę, jak i przesiedlenie ekonomiczne, np. utratę ziemi, dochodu lub dostępu do zasobów [19, 20].

Historia wsi Nieboczowy pokazuje znaczenie tej różnicy. Zachowanie nazw ulic, przeniesienie elementów związanych z pamięcią zbiorową oraz stworzenie przestrzeni dla lokalnych instytucji może decydować o tym, czy mieszkańcy poczują zerwanie z miejscem, czy będą mogli skupić się na życiu w tej samej wspólnocie w nowej lokalizacji.

Relokacja po polsku? Czego mogą nauczyć nas inwestycje drogowe, kolejowe i lotniskowe?

Wykupy i przesiedlenia nie dotyczą wyłącznie obiektów przeciwpowodziowych. W Polsce znacznie częściej towarzyszą budowie dróg, linii kolejowych, lotnisk oraz przedsięwzięciom górniczym. Ten kontekst jest ważny, ponieważ sektor gospodarki wodnej nie musi projektować mechanizmów relokacyjnych od początku: może sięgać do doświadczeń innych rodzajów infrastruktury.

Polskie doświadczenia ze specustawami pokazują ograniczenia modelu nastawionego przede wszystkim na szybkie przejęcie nieruchomości. Najwyższa Izba Kontroli wskazywała na opóźnienia w ustalaniu odszkodowań oraz błędy w wycenach, a Rzecznik Praw Obywatelskich przez cały czas podnosi problem długiego trwania postępowań. Wywłaszczenia w trybach specustaw przez cały czas są praktykowane, ale coraz większe znaczenie zyskują rozwiązania poprzedzające przymusowe przejęcie i oferujące szerszy pakiet wsparcia [21–23].

Współczesnym punktem odniesienia jest Program Dobrowolnych Nabyć Port Polska dla inwestycji kolejowych. Właścicielom oferuje się wartość odtworzeniową bez potrącenia zużycia albo wycenę podwyższoną o 20 proc. dla gruntu i 40 proc. dla budynków oraz innych naniesień. Program przewiduje również m.in. pomoc przy przeprowadzce, rekompensatę utraty zdolności kredytowej i wsparcie związane z rezygnacją z działalności rolniczej [24–25].

Rozwiązania te pokazują, iż dobrze zaprojektowany mechanizm relokacyjny powinien odpowiadać nie tylko na pytanie, ile warta jest przejmowana nieruchomość, ale również czy przyznane środki i wsparcie rzeczywiście pozwalają odtworzyć warunki życia i źródła utrzymania w nowym miejscu.

Program Port Polska zawiera więc kilka rozwiązań zbliżonych do logiki ESS5. Standard Banku Światowego ma jednak szerszy zakres: oprócz rekompensaty wymaga planowania, konsultacji, mechanizmu skarg oraz monitorowania, czy po zakończeniu procesu rzeczywiście odtworzono warunki życia i źródła utrzymania. Dla przyszłych programów dobrowolnych wykupów przeciwpowodziowych jest to cenna wskazówka: dobra relokacja nie kończy się w dniu podpisania aktu notarialnego.

Od relokacji po katastrofie do programu wykupów

Po katastrofie z września 2024 r. w polskim systemie ochrony przeciwpowodziowej pojawił się mechanizm, który przybliża krajową praktykę do idei zarządzanego wycofania zabudowy z terenów najwyższego ryzyka. Wody Polskie realizują program dobrowolnych wykupów. W pierwszej kolejności mechanizm objął nieruchomości zniszczone podczas powodzi z 2024 r. i położone na obszarach szczególnego zagrożenia. Sprzedaż jest dobrowolna, wyceny dokonuje niezależny rzeczoznawca majątkowy, a wykupione grunty mają być przeznaczane na cele ochrony przeciwpowodziowej, np. zwiększenie przepustowości terenów zalewowych [26, 27].

Program ma znaczenie szersze niż doraźna pomoc po katastrofie. Pokazuje zmianę podejścia: środki publiczne mogą służyć nie tylko do odbudowy i wzmacniania zabezpieczeń, ale także do trwałego ograniczania ekspozycji. Według informacji opublikowanych przez Wodne Sprawy wykup na podstawie art. 258a ustawy Prawo wodne będzie kontynuowany do 2034 r., z limitem budżetowym 800 mln zł. Z rozwiązania mogą skorzystać nie tylko właściciele nieruchomości zniszczonych w 2024 r., ale również mieszkańcy innych obszarów zagrożonych kolejnymi powodziami [27].

To nie pozostało relokacja całych miejscowości na wzór Nieboczów. Jest to model rozproszony, oparty na decyzjach poszczególnych właścicieli. Jego skuteczność będzie zależała nie tylko od dostępności środków, ale także od tego, czy wykupy zostaną powiązane z jasną polityką zagospodarowania przejętych terenów i niedopuszczaniem do ponownego wzrostu ekspozycji na powódź.

Relokacja to nie jedno rozwiązanie

Podsumowując, można zidentyfikować kilka form relokacji:

  • dobrowolny wykup pojedynczych nieruchomości szczególnie narażonych na powtarzalne zalewanie;
  • częściowa relokacja najbardziej zagrożonego fragmentu miejscowości;
  • relokacja całej społeczności, jak w przypadku Nieboczów lub Valmeyer;
  • rezygnacja z odbudowy albo zmiana funkcji terenu po katastrofalnym zdarzeniu;
  • przeniesienie zabudowy jako element większej inwestycji przeciwpowodziowej, na przykład budowy polderu lub zbiornika.
  • Skala i forma relokacji mogą być więc bardzo różne, ale wspólnym mianownikiem pozostaje świadome ograniczanie ekspozycji tam, gdzie dalsze utrzymywanie lub rozwijanie zabudowy wiązałoby się z trudnym do zaakceptowania poziomem ryzyka.

Najtrudniejsze pytanie: gdzie nie odbudowywać?

Mapy zagrożenia powodziowego stanowią bardzo dobre źródło informacji o zagrożeniu, szczególnie iż faktyczne zasięgi powodzi z 2024 r. pokryły się w wielu objętych kataklizmem miejscowościach ze wskazanymi na nich obszarami zagrożenia powodziowego. Zmiany klimatu dodatkowo komplikują tę dyskusję. Decyzji dotyczących zagospodarowania przestrzennego i infrastruktury nie podejmujemy przecież na kilka lat. Domy, drogi czy sieci techniczne będą funkcjonowały przez dziesięciolecia. Dlatego tak ważne jest uwzględnianie stref zalewowych w planach ogólnych i innych dokumentach planowania przestrzennego. To najważniejszy instrument zarządzania ryzykiem powodziowym i strategii odsunięcia ludzi od powodzi.

Zarządzanie ryzykiem powodziowym nie może sprowadzać się wyłącznie do pytania, jak zabezpieczyć to, co już znajduje się na terenach zagrożonych. Równie istotne staje się pytanie, czego nie powinniśmy tam lokalizować, a w skrajnych przypadkach także o to, co należałoby z tych terenów stopniowo wycofać.

Relokacja pozostanie jednym z najtrudniejszych narzędzi zarządzania ryzykiem powodziowym. Zawsze będzie oznaczała konflikt wartości: bezpieczeństwa, własności, przywiązania do miejsca, kosztów publicznych oraz interesu społecznego. Nie powinna być traktowana jako prosta alternatywa dla wału czy zbiornika. Nie jest rozwiązaniem dla wszystkich obszaru zagrożenia i musi być poprzedzona analizą innych możliwości. Jednocześnie nie powinna pozostawać tematem tabu. Doświadczenia Nieboczowy, Valmeyer czy te europejskie pokazują bowiem, iż istnieje jeszcze jedna możliwość, mieszcząca się pomiędzy ciągłym odbudowywaniem a coraz wyższymi zabezpieczeniami technicznymi: stopniowe i dobrze zaplanowane ograniczanie ekspozycji na powódź.

Być może jednak miarą dojrzałości zarządzania ryzykiem powodziowym jest właśnie gotowość do prowadzenia rozmów. Nie tylko o tym, gdzie zbudować kolejne zabezpieczenie przed wodą, ale także o tym, gdzie zrobić miejsce dla wody. Strategię zarządzania ryzykiem powodziowym buduje się na lata, bo nie ma ona kadencyjności, podobnie jak zmiana klimatu. Efekty podjętych decyzji powinny być sukcesywnie wdrażane, a proponowane działania bardziej odporne na intensyfikację zjawisk.

Pisząc artykuł, korzystałam z:

[1] Parlament Europejski i Rada UE, Dyrektywa 2007/60/WE z 23 października 2007 r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim.

[2] Nasze Miasto, materiał historyczny o Zarzeczu i zbiorniku Goczałkowice.

[3] Dziennik Zachodni, materiał historyczny o wsi Zarzecze i zbiorniku Goczałkowickim.

[4] Onet Podróże, „Zatopione miasto. Historia wsi Zarzecze…”.

[5] Moje Bieszczady, „60 lat temu wysiedlono trzy tysiące ludzi z sześciu wsi wokół dzisiejszego Jeziora Solińskiego”, 2026.

[6] Stary Czorsztyn, „Stare Maniowy – była sobie wioska…”.

[7] Maniowy.net, „Historia przesiedlenia Maniów”.

[8] Jezioro Mucharz, „Budowa zapory” oraz materiały historyczne dotyczące zbiornika Świnna Poręba.

[9] Polskie Radio 24, „Zbiornik Racibórz Dolny. Dziś ratuje przed powodzią, powstał mimo oporu ludzi”, 18.09.2024.

[10] Onet Wiadomości, „Po 1997 r. musieli przenieść całą wieś. Teraz powódź im nie zagraża”, 16.09.2024.

[11] Inżynieria.com, „Zbiornik Racibórz Dolny – przeniesiono wieś z cmentarzem”, 13.09.2019.

[12] FEMA, „Valmeyer Acquisitions Buyouts Create Open Space”, aktualizacja 11.02.2021.

[13] UC Davis, „Small Towns, Big Flood Waters: Managed Retreat, Floods and Resilience Amid Climate Change”, 15.05.2019.

[14] FEMA, „Small Wisconsin Village Leads the Nation: Rebuilds Above Floodwaters”, aktualizacja 11.02.2021.

[15] Badanie gospodarstw domowych dotkniętych powodzią w dolinie Ahr, przywołane w tekście źródłowym artykułu; przed publikacją zalecane uzupełnienie pełnego opisu bibliograficznego.

[16] Green European Journal, „Land to the River: Planned Relocation in the Netherlands”.

[17] Rijkswaterstaat, materiały dotyczące bezpieczeństwa wodnego i bioróżnorodności w Noordwaard, 2026.

[18] Wolff, C., Bade, F., Kraan, C. M. (2026), „Insights From Managed Retreat Projects in Europe”, Earth’s Future, 14, e2025EF007012. DOI: 10.1029/2025EF007012.

[19] World Bank, Environmental and Social Standard 5: Land Acquisition, Restrictions on Land Use and Involuntary Resettlement.

[20] World Bank, Guidance Note for Borrowers: ESS5, pierwsze wydanie, czerwiec 2018.

[21] Najwyższa Izba Kontroli, „NIK o nabywaniu nieruchomości pod budowę dróg krajowych”, 24.09.2014.

[22] Rzecznik Praw Obywatelskich, materiały dotyczące przewlekłości postępowań odszkodowawczych za nieruchomości przejęte pod drogi, 2025-2026.

[23] Rzecznik Praw Obywatelskich, „Wycena nieruchomości pod inwestycje według specustawy drogowej musi uwzględniać zasadę korzyści”, aktualizacja 29.05.2025.

[24] Port Polska, „Kolejowy Program Dobrowolnych Nabyć”.

[25] Port Polska, „Zakupiono ponad 80 procent działek zabudowanych znajdujących się na trasie pierwszej linii Kolei Dużych Prędkości”, 13.05.2026.

[26] Wody Polskie, „Chroń się przed powodzią – skorzystaj z wykupów nieruchomości”, 08.10.2025.

[27] Wodne Sprawy, „Wody Polskie wykupują domy z terenów zalewowych. Na program przewidziano 800 mln zł”, 17.09.2026.

Idź do oryginalnego materiału