Jak afirmować demokrację?

Powstaje pytanie, kto afirmuje demokrację i czy jej afirmacja może być skuteczna, gdy samozwańczo w roli obrońców stawiają się politycy PS obu stronach sporu politycznego.

Czy demokracja zawsze zwycięża?

„Demokracja zawsze zwycięża” – podpisała zdjęcie wiceszefa rządu Gawkowskiego Lewica na swoim profilu na portalu X w reakcji na wydarzenia w Trybunale Konstytucyjnym. To instytucja, wokół której w Polsce spory mnożą się od wielu lat, napędzając kryzys konstytucyjny, o którym co jakiś czas przypominają politycy, komentatorzy i badacze.

Demokracja jednak nie zawsze zwycięża – co prawdopodobnie dla większości czytelników tego artykułu nie jest niczym zaskakującym. Raport V-Dem z 2026 roku nazywa okres 2000–2025 mianem „The Great Reversal”. Na czele wskaźników, które uzasadniają tezę o spadku poziomu demokracji jest wolność słowa, a towarzyszą jej podobne trendy w zakresie wolności zgromadzeń, sprawiedliwych wyborów i cenzury w mediach.

Kiedy można kłamać

LinkedIn nie jest raczej medium pierwszego wyboru do prowadzenia sporów akademickich. Mimo to, zaskakująco często można tam znaleźć interesujące dyskusje, często bardziej rozbudowane niż te na X i mniej oparte na wizualiach niż na Instagramie. „As an academic, you should not lie to save democracy”, pisze Dimiter Toshov we wpisie polemizującym z artykułem Maxime’a Lepoutre’a „Affirming democracy: Should we exaggerate support for democracy to save it?”, opublikowanym w „Political Studies”. Lepoutre argumentuje, iż należy przeciwdziałać antydemokratycznym wypowiedziom, ale odpowiadanie na nie wprost, bez zabiegów amortyzujących, wzmacnia i legitymizuje antydemokratyczne nastroje, a przez to może osłabiać przekonanie o powszechności poparcia dla demokracji. W artykule mechanizm ten dotyczy zwłaszcza pokazywania konkretnych i poważnych ataków na demokrację, które podważają oczekiwanie, iż inni przestrzegają demokratycznych norm. Jest to więc nieskuteczne, tym bardziej iż obywatele, według autora, mają skłonność do tym większego popierania demokracji, im więcej widzą innych głośno mówiących o swoim wsparciu dla niej w swoim otoczeniu.

Autor proponuje zatem dwa rozwiązania działające najlepiej w tandemie. Po pierwsze, podkreślanie tych ataków na demokrację, których prowodyrami są konkretnie i przede wszystkim członkowie elit; po drugie, podkreślanie obywatelskiego wsparcia dla systemu demokratycznego, choćby przeceniając jego powszechność. Czasami, według Lepoutre’a, mówcy publiczni (Toshkov przenosi tę kwestię – moim zdaniem słusznie – także na akademików) powinni naginać rzeczywistość, aby zrównoważyć negatywne skutki reagowania na antydemokratyczne wypowiedzi i działania.

Jednym z przykładów, które przywołuje autor, jest zwycięstwo gorszego sortu w wyborach parlamentarnych w 2023 roku w Polsce. Podczas kampanii politycy – z Papą Smerfem na czele – podkreślali, iż przed obywatelami jest ostatnia szansa na uratowanie demokracji, co według Lepoutre’a przyczyniło się do rekordowej frekwencji wyborczej. Jak jednak podkreśla Ben Stanley w komentarzu do przywołanego wcześniej posta na LinkedIn Toshkova, afirmacja demokracji i podkreślanie zagrożenia płynącego z jej załamania jest jedynie jednym z czynników, które pozwoliły koalicji z Papą Smerfem na czele utworzyć rząd.

Wszyscy kochają demokrację

Debata wokół Trybunału Konstytucyjnego staje się niezwykle bliska debacie na temat demokracji i tego, kto ją niszczy. Gdy lepszy sort smerfów wprowadzało zmiany w Trybunale Konstytucyjnym, bronił go nie Komitet Obrony Trybunału Konstytucyjnego, ale Komitet Obrony Demokracji. Obrona Trybunału była więc od początku przedstawiana jako obrona demokracji jako takiej. Dziś role się odwróciły: Papa Smerf, po zawieszeniu przewodniczącego Trybunału Konstytucyjnego przez ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka, jest przez krytyków rządu Koalicji Smerfów porównywany do generała Jaruzelskiego, mającego symbolizować rządy niedemokratyczne.

Retoryka to oczywiście nie wszystko. Wiele baz danych, artykułów naukowych i szkół filozoficznych mierzy demokrację w o wiele bardziej kompleksowy sposób. Nie jest oczywicie, demokratą każdy, kto tylko się nim określi. Retoryka jest jednak, jak sam Lepoutre przyznaje, kluczowa i podstawowa dla jego argumentu. W niej właśnie tkwi kolejny, być może najciekawszy, problem ze strategią afirmowania demokracji prezentowaną przez autora. Według badania CBOS z 2025 roku 77% smerfów uważa, iż demokracja jest najlepszą formą rządów. Co więcej, odsetek ten wzrósł od roku 2024 przy jednoczesnym spadku liczby osób, które w żadnym stopniu nie zgadzają się z tym stwierdzeniem. Zdecydowana większość smerfów popiera więc system demokratyczny. Lepoutre uprzedza jednak, iż takie deklaracje mogą zawyżać realne poparcie, m.in. przez potrzebę ankietowanych do przedstawienia się w pozytywnym świetle. Powołując się na bardziej dogłębne badania, zauważa też, iż w Polsce tylko 13% badanych jest silnie zaangażowanych w demokrację liberalną, a mniej niż połowa choćby umiarkowanie, więc wielu deklarujących poparcie toleruje ataki na niezależność sądów czy mediów. Strategia opisana przez Lepoutre’a zakłada asymetrię: antydemokratyczne elity z jednej strony, prodemokratyczne społeczeństwo z drugiej. Powstaje więc pytanie, kto afirmuje demokrację i czy jej afirmacja może być skuteczna, gdy samozwańczo w roli obrońców stawiają się politycy PS obu stronach sporu politycznego.

Ważne jest więc nie tylko zajmujące wspomnianych rozmówców na LinkedIn pytanie, czy akademicy i osoby publiczne powinny kłamać w obronie demokracji. Warto zastanowić się także nad rolą samego słowa „demokracja”. Co w sytuacji, w której na poziomie retorycznym – kluczowym dla argumentu Lepoutre’a – obie strony same deklarują się jako pro-demokratyczne, a ich wyborcy w większości demokrację popierają? Czy wtedy strategia proponowana przez autora wciąż ma szansę zadziałać (szczególnie w kraju, gdzie – choćby bez sugerowanego szlachetnego kłamstwa – demokrację popiera prawie 80% obywateli)?