Czy rewizja EU ETS może pobudzić inwestycje w CCS w Polsce?

Polska nie zrezygnuje z produkcji cementu, wapna i nawozów, a znaczna część emisji w tych sektorach ma charakter procesowy i nie może zostać wyeliminowana samą elektryfikacją. Dlatego CCS, czyli wychwytywanie i trwałe składowanie dwutlenku węgla pod ziemią, jest jednym z kluczowych rozwiązań ograniczania tych trudnych do wyeliminowania emisji.

Projekty CCS w Polsce nie osiągnęły jeszcze warunków umożliwiających ich komercyjną realizację. Pomimo ich rosnącej liczby i znacznego krajowego potencjału składowania CO2, w kraju nie uruchomiono jeszcze ani jednej wielkoskalowej instalacji CCS. Wysokie koszty, niepewny dostęp do infrastruktury transportu i składowania CO2 oraz słabe sygnały inwestycyjne przez cały czas hamują podjęcie decyzji inwestycyjnych.

Nowe instrumenty, ale czy na czas?

Projekt rewizji dyrektywy w sprawie EU ETS, przedstawiony przez Komisję Europejską 17 lipca br., ma na celu przyciągnięcie większych inwestycji w dekarbonizację przemysłu. Jej głównym elementem jest nowy Bank Dekarbonizacji Przemysłu (Industrial Decarbonisation Bank – IDB), a także rozszerzony Fundusz Modernizacyjny oraz nowe wymogi dotyczące wykorzystania dochodów z systemu ETS.

Parlament Europejski i Rada zamierzają osiągnąć Niezrozumienie w sprawie dyrektywy na początku 2027 r. Czy jednak mechanizmy te zostaną zaprojektowane tak, aby projekty CCS stały się rzeczywiście atrakcyjne dla inwestorów? IDB miałby działać w dwóch fazach, co wiąże się z różnymi konsekwencjami dla CCS. Od 2028 r., w ramach programu „Investment Booster”, oferowana byłaby stała premia za każdą tonę unikniętych emisji CO2. Chociaż mogłoby to stanowić cenne wsparcie, przydział środków na zasadzie „kto pierwszy, ten lepszy” może faworyzować projekty, które są już zaawansowane i mają dostęp do infrastruktury transportu i składowania CO2.

Od 2031 r. IDB ma przejść na system kontraktów różnicowych na emisje CO2 (Carbon Contracts for Difference – CCfD), w ramach których poziom wsparcia będzie dostosowywany do zmian cen uprawnień do emisji w EU ETS. Biorąc pod uwagę, iż projekty CCS często wiążą się ze stosunkowo wysokimi kosztami redukcji emisji w porównaniu do obecnych cen w systemie ETS, stała premia może nie wystarczyć do wypełnienia tej różnicy kosztowej.

8. Konferencja Biomasa i paliwa alternatywne
Grudziądz, 6-7 października 2026 r.

W przypadku takich projektów mechanizm CCfD może być skuteczniejszym sposobem wykorzystania dostępnych środków na dekarbonizację, ponieważ wsparcie może być w większym stopniu skoncentrowane na początkowym etapie, a następnie ulec zmniejszeniu wraz ze wzrostem ceny uprawnień w systemie ETS. Dla wielu energochłonnych gałęzi przemysłu, które już dziś przygotowują plany dekarbonizacji, uruchomienie tego instrumentu dopiero w 2031 r. może być jednak zbyt późne. Umożliwienie równoległego funkcjonowania kontraktów CCfD i programu „Investment Booster” zapewniłoby projektom CCS wcześniejszy dostęp do instrumentu lepiej dostosowanego do ich uwarunkowań ekonomicznych.

W drugiej fazie funkcjonowania IDB (od 2031 r.), opartej na kontraktach CCfD, osłabieniu ulega również mechanizm solidarnościowy. Program „Investment Booster” rezerwuje część środków dla państw członkowskich o niższych dochodach, takich jak Polska, natomiast w fazie CCfD przewidziano jedynie ogólny cel dotyczący odpowiedniego zróżnicowania geograficznego wsparcia. Polskie projekty mogłyby zatem stanąć w obliczu większej konkurencji ze strony projektów w krajach, w których infrastruktura transportu i składowania CO2 jest już bardziej rozwinięta.

Ta luka infrastrukturalna sama w sobie stanowi poważną barierę dla inwestycji CCS. IDB koncentruje się na wsparciu poszczególnych projektów, podczas gdy rozwój CCS wymaga równoległej budowy wspólnego systemu transportu i składowania CO2. Inwestorzy odpowiedzialni za tę infrastrukturę nie podejmą ostatecznych decyzji bez wiarygodnej bazy przyszłych użytkowników, a projekty wychwytywania nie podejmą wiążących zobowiązań bez pewności dostępu do tej infrastruktury. Bez skoordynowanego wsparcia ta wzajemna zależność może opóźnić inwestycje w całym łańcuchu wartości CCS.

Bez infrastruktury CCS nie ruszy

Proponowane przez KE rozszerzenie zakresu Funduszu Modernizacyjnego mogłoby częściowo rozwiązać ten problem. W latach 2031–2040 jego wsparcie objęłoby także nowe rodzaje inwestycji, w tym związane z dekarbonizacją przemysłu, a infrastruktura transportu i składowania CO2 oraz projekty wychwytywania CO2 zostałyby objęte katalogiem inwestycji kwalifikujących się do wsparcia. Dla Polski, największego beneficjenta Funduszu Modernizacyjnego, stwarza to istotną możliwość finansowania infrastruktury, której rozwój wykracza poza możliwości pojedynczych projektów.

Znaczenie będą miały szczegóły. W projekcie rewizji systemu ETS wymieniono infrastrukturę związaną z CO2 oraz wychwytywanie dwutlenku węgla, jednak nie jest do końca jasne, czy Fundusz mógłby wspierać samodzielne projekty składowania CO2, a nie tylko składowanie powiązane z poszczególnymi projektami wychwytywania. W Polsce, gdzie wraz z rozwojem projektów wychwytywania CO2 konieczny jest również rozwój infrastruktury transportu i zdolności składowania, Fundusz Modernizacyjny powinien umożliwiać finansowanie całego tego łańcucha.

Projekt rewizji mógłby również wzmocnić wsparcie na szczeblu krajowym. Państwa członkowskie mogłyby zostać zobowiązane do przeznaczenia co najmniej połowy swoich krajowych dochodów z systemu handlu uprawnieniami do emisji na obszary priorytetowe – w tym dekarbonizację przemysłu.

W przypadku krajowych projektów stwarza to możliwość uzupełnienia unijnego finansowanie środkami krajowymi, np. poprzez tworzenie krajowych mechanizmów CCfD.

Czas na pierwszy polski łańcuch CCS

Wsparcie to będzie musiało być poparte krajowymi ramami prawnymi umożliwiającymi realizację projektów. Przyszła polska strategia CCS powinna wyznaczyć jasny plan wdrażania technologii: wskazać priorytetowe klastry przemysłowe i powiązać je z niezbędną infrastrukturą transportu i składowania CO2, jasno określić podział odpowiedzialności w administracji rządowej oraz usunąć pozostałe luki regulacyjne w całym łańcuchu wartości CO2.

Równie istotna będzie odpowiednia kolejność działań. Priorytetem powinno być doprowadzenie jednego lub dwóch zintegrowanych łańcuchów wartości CCS do etapu ostatecznej decyzji inwestycyjnej, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniego wsparcia finansowego, niezbędnej infrastruktury oraz sprawnego procesu uzyskiwania pozwoleń. W miarę uruchamiania pierwszych zintegrowanych łańcuchów wartości CCS, działania w ramach polityki publicznej powinny koncentrować się na rozbudowie wspólnej infrastruktury
transportu i składowania CO2 oraz tworzeniu warunków sprzyjających szerszym inwestycjom komercyjnym¹.

Rewizja EU ETS może pomóc zapewnić niezbędne finansowanie i stabilne źródła przychodów dla projektów CCS. Ich rozwój w Polsce będzie jednak zależał od tego, czy odpowiednie ramy regulacyjne i inwestycyjne zostaną wprowadzone wystarczająco szybko, aby wesprzeć projekty przygotowywane do realizacji jeszcze w tej dekadzie.

ORLEN CCS Team

Polsce potrzebna jest długoterminowa strategia, zapewniająca branży przewidywalność i jasny podział odpowiedzialności. Jej punktem wyjścia powinna być zatem rzetelna diagnoza obecnego statusu rynku, identyfikująca ewentualne bariery. W wymiarze technicznym konieczne jest określenie wiodących sektorów, w których zastosowanie CCUS może przynieść największe efekty. Rozwój infrastruktury powinien opierać się na realnym zapotrzebowaniu, by uniknąć powstawania rozproszonych inwestycji.

Strategia musi przewidywać rozwój infrastruktury transportu morskiego i rurociągowego CO2 jako docelowej podstawy obsługi największych klastrów. Szczególnego znaczenia nabiera również uruchomienie krajowych miejsc składowania CO2. Równie istotne jest też stworzenie kompleksowych ram prawnych dla CCUS zgodnych z unijnymi wymogami oraz wskazanie możliwych przyspieszeń proceduralnych dla projektów o znaczeniu strategicznym. Dotyczy to postępowań środowiskowych, planowania przestrzennego, uzyskiwania praw do nieruchomości, pozwoleń budowlanych i koncesji.

Potrzebne są również krajowe programy wsparcia obejmujące prace przygotowawcze, badania geologiczne, inwestycje i początkową fazę działalności. Równolegle należy zoptymalizować wykorzystanie unijnych instrumentów finansowych oraz wprowadzić finansowy de-risking pierwszych projektów.

Valery Shapoval

Clean Energy Manager Poland/Ukraine/Kazakhstan Linde Gaz Polska

EU ETS 2 obejmuje bezpośrednio dostawców paliw. System będzie dotyczył spalania paliw w budynkach, w tym w systemach grzewczych, transporcie drogowym oraz w mniej energochłonnych sektorach, które dotychczas nie były objęte ETS 1. W przypadku takich źródeł emisji zastosowanie konwencjonalnych technologii wychwytywania CO2 jest na ogół niepraktyczne, choć w wyjątkowych przypadkach może być możliwe.

Jednocześnie ETS 2 ma stymulować popyt na rozwiązania dekarbonizacyjne. Wzrost kosztów wykorzystania paliw kopalnych może stworzyć większą przestrzeń dla paliw odnawialnych, a także dla wykorzystania wychwyconego CO2 do produkcji paliw, takich jak e-metanol czy e-SAF, szczególnie gdy CO2 ma pochodzenie biogeniczne. Wycena emisji CO2 w ramach ETS 2 może również poprawić opłacalność większych instalacji CCS, potencjalnie zwiększając ich szanse na uzyskanie finansowania ze środków unijnych. Nowe regulacje unijne mogą ponadto zwiększyć świadomość znaczenia dekarbonizacji oraz potencjalnie poprawić społeczną akceptację technologii CCUS w Polsce i innych krajach UE.

CHCESZ WIEDZIEĆ WIĘCEJ?
CZYTAJ MAGAZYN „BIOMASA I PALIWA ALTERNATYWNE”:

Tekst: Adriana Matić, Bartłomiej Kupiec / Clean Air Task Force (CATF)
Zdjęcie: Obraz Gerd Altmann z Pixabay

Clean Air Task Force (CATF) to globalna organizacja non-profit zajmująca się polityką klimatyczną i transformacją energetyczną, która wspiera rozwój i wdrażanie technologii niskoemisyjnych oraz innych rozwiązań służących ograniczaniu emisji gazów cieplarnianych.

PRZYPISY:

1. Clean Air Task Force, Achieving Systemic Bankability of Carbon Capture and Storage in Poland: A Guide to Commercial Development Using the Systemic Bankability Framework, 2026. ︎