Czy południowobałtyckie ciepłownictwo może stać się neutralne klimatycznie?

Przyjęty w 2022 r. plan REPowerEU zakłada zwiększenie udziału OZE w gospodarce energetycznej UE do 45% w 2030 r., zwiększenie wykorzystania energii słonecznej i wiatrowej oraz szerokie stosowanie pomp ciepła. Ze względu na ich niestabilny charakter rośnie rola stabilnych źródeł niskoemisyjnych (jak biomasa, biogaz czy energia jądrowa) oraz różnych metod magazynowania energii, w tym produkcja biometanu i odnawialnego wodoru.

Dekarbonizacja ciepłownictwa w krajach bałtyckich stanowi poważne wyzwanie, choć realizacja tego celu zależy również od tradycji ciepłowniczych danego kraju, np. w krajach skandynawskich od lat wykorzystuje się biomasę.

Rola i znaczenie biomasy

Zgodnie ze strategią UE opublikowaną 17 listopada 2025 r. „biogospodarka reprezentuje strategiczną szansę EU w XXI wieku stanowiąc motor zielonego rozwoju, konkurencyjności oraz odporności, (…) i przyczynia się do strategicznej autonomii UE1.”

Obecnie Unia Europejska jest w dużej mierze samowystarczalna (ok. 90%) w zakresie dostaw biomasy. W 2022 r. biomasa w Europie była wykorzystywana głównie jako pasza dla zwierząt (38%), do produkcji energii (29%), materiałów (24%) oraz żywności (9%). W ciągu ostatnich dziesięciu latach wykorzystanie tego surowca do celów energetycznych wzrosło o 14%, natomiast materiałowe zwiększyło się o 11%. Efektywne wykorzystanie biomasy oznacza kierowanie się zasadami gospodarki cyrkularnej2, w tym bioróżnorodności, pierwszeństwa produkcji żywności i pasz, wyższej wartości dodanej produktów (w tym okresu magazynowania węgla – zob. rys. 1) czy ograniczenia transportu na długie odległości.

Natomiast strumienie pozostałości i surowców wtórnych mogą być wykorzystywane do produkcji energii – w szczególności tam, gdzie nie istnieją alternatywne rozwiązania dekarbonizacyjne lub gdzie zapewnia to bezpieczeństwo i przystępność cenową energii. Biomasa dostarcza prawie 60% energii odnawialnej w UE, a sektor ciepłownictwa jest w 75% oparty na bioenergii. Surowiec wykorzystywany jest w produkcji ciepła, energii elektrycznej, biopaliw (bioestry), biogazu (fermentacja), a także do produkcji bioenergii, biowęgla i innych produktów przemysłowych.

Biomasa w krajach bałtyckich

Biomasa stanowi istotne źródło ciepła w krajach nadbałtyckich (w tym Szwecji, Finlandii, Estonii i Łotwie), szczególnie w mniejszych miejscowościach.

Istotną przeszkodę dla jej szerszego stosowania w dużych miastach stanowi kwestia transportu oraz miejsca przechowywania dużych ilości biomasy (w związku z zagadnieniami rozległych składowisk, pożarowymi oraz złowonnymi). Niektóre z miast, jak np. Berlin, wykorzystują w logistyce system kanałów i skoordynowanych barek, co ogranicza uciążliwości transportowe.

Biogospodarka UE osiągnęła w 2023 r. wartość ~2,7 bln EUR. W 2023 r. działy gospodarki związane z produkcją i przetwarzaniem biomasy zatrudniały w UE 17,1 mln osób (8% miejsc pracy) oraz wygenerowały 863 mld EUR wartości dodanej (5% PKB UE)

O biomasę oparte jest w dużym stopniu ciepłownictwo w Szwecji. Dotyczy to zarówno większych instalacji, takich jak w Växjö czy Karlskrona, jak i mniejszych, np. w Kosta, gdzie system ciepłowniczy to mała, wiejska sieć oparta na jednej nowoczesnej elektrociepłowni na biomasę (o mocy ok. 3 MW).

Tamtejsza elektrownia jest zasilana zrębkami drzewnymi i wyposażona w nowoczesny kondensator spalin (odśrodkowy skraplacz), który odzyskuje ciepło odpadowe. Poprzez kondensację wilgoci ze spalin, elektrownia zwiększa swoją sprawność cieplną choćby o 20-25% (liczoną w oparciu o niższą wartość opałową).

Cały artykuł przeczytasz w magazynie Biomasa i paliwa alternatywne:

Tekst: dr hab. inż. Adam Cenian Istytut Maszyn Przepływowych im. R. Szewalskiego Polskiej Akademii Nauk
Zdjęcie: MP PAN