Transformacja energetyczna to nie tylko odnawialne źródła energii (OZE), ale także ograniczanie zużycia energii i rozsądne korzystanie z niej na co dzień. Dotyczy to właścicieli domów, wspólnot i spółdzielni mieszkaniowych oraz samorządów zarządzających szkołami, urzędami czy innymi obiektami publicznymi. Nowe budynki można już na etapie projektu wyposażyć w odpowiednią automatykę. W istniejących obiektach warto ją zaplanować razem z modernizacją.
Najpierw audyt i głęboka termomodernizacja
Pierwszym krokiem do ograniczenia kosztów ogrzewania jest audyt energetyczny. Specjalista ocenia przegrody budynku, wentylację oraz źródło ciepła i instalację grzewczą. Na tej podstawie wskazuje działania, które mogą najbardziej obniżyć zapotrzebowanie budynku na energię, i szacuje ich opłacalność. Głęboka termomodernizacja niewątpliwie poprawia także komfort mieszkańców. Jednak choćby dobrze ocieplony budynek może zużywać zbyt dużo energii, jeżeli jego instalacje działają z nieodpowiednimi nastawami.
OZE zmieniają sposób użytkowania budynków
Coraz częściej w budynkach pojawiają się instalacje wykorzystujące odnawialne źródła energii (OZE), takie jak panele fotowoltaiczne, pompy ciepła czy kolektory słoneczne. Rozwój tych technologii wynika nie tylko z dążenia do obniżenia kosztów energii i zwiększenia niezależności energetycznej, ale także ze zmieniających się wymagań prawnych. Przykładem jest dyrektywa UE o charakterystyce energetycznej budynków (EPBD), która przewiduje stopniowe wprowadzanie wymagań dotyczących instalacji wykorzystujących energię słoneczną, m.in. do końca 2026 r. w nowych budynkach publicznych i niemieszkalnych o powierzchni użytkowej powyżej 250 m², a do końca 2029 r. w nowych budynkach mieszkalnych. Wymagania te uwzględniają możliwości techniczne, ekonomiczne i funkcjonalne oraz zasady wdrożenia do prawa krajowego. Wraz z rosnącą liczbą instalacji OZE coraz większego znaczenia nabiera jednak nie tylko ich adekwatny dobór, ale również odpowiednie zarządzanie produkowaną energią i dostosowanie pracy urządzeń do rzeczywistych potrzeb budynku.
Magazynowanie energii wymaga inteligentnego sterowania
Systemy zarządzania energią pozwalają m.in. kierować nadwyżki energii z fotowoltaiki do magazynów energii lub wykorzystywać je do podgrzewania wody, dostosowując pracę instalacji do aktualnych potrzeb budynku.
Co istotne, systemy zarządzania energią przestają być jedynie dodatkowym wyposażeniem nowoczesnych budynków, a stają się konkretnym elementem inwestycji, uwzględnianym w programach dofinansowania. Przykładowo, w programie NFOŚiGW „Dofinansowanie przydomowych magazynów energii – część 2” system EMS stanowi obowiązkowy element wyposażenia dofinansowanego magazynu energii elektrycznej. Z kolei w programie „Poprawa efektywności energetycznej wielorodzinnych budynków mieszkalnych na terenach wiejskich” systemy BMS/EMS zostały uwzględnione wśród kosztów kwalifikowanych. Pokazuje to, iż inteligentne zarządzanie energią jest coraz częściej traktowane jako istotny element poprawy efektywności energetycznej budynków, a nie wyłącznie rozwiązanie podnoszące komfort ich użytkowania.
Przepisy wskazują kierunek: od urządzeń do zarządzania
W Polsce określone budynki niemieszkalne z systemami ogrzewania lub klimatyzacji o mocy ponad 290 kW powinny zostać wyposażone w systemy automatyki i sterowania do 31 grudnia 2024 r., jeżeli jest to technicznie uzasadnione i ekonomicznie opłacalne. Wymaganie wynika m.in. z nowelizacji ustawy o charakterystyce energetycznej budynków z 7 października 2022 r.
Dyrektywa EPBD rozszerza unijny kierunek zmian na budynki niemieszkalne o odpowiednich systemach powyżej 70 kW do końca 2029 r.
Czym jest SRI?
SRI (Smart Readiness Indicator) to europejski wskaźnik gotowości budynku do obsługi inteligentnych technologii. Pokazuje, w jakim stopniu budynek potrafi automatycznie dostosowywać instalacje do potrzeb użytkowników, oszczędzać energię i współpracować z siecią.
W ocenie uwzględnia się m.in. ogrzewanie, chłodzenie, ciepłą wodę, wentylację, oświetlenie i monitoring. SRI nie jest kolejnym urządzeniem – pomaga ocenić, jak „inteligentny” jest budynek.
Jakie systemy wybrać?
Nazwy systemów częściowo się pokrywają: jedne oznaczają zarządzanie energią, inne automatykę instalacji lub komfort użytkowników. Poniższe zestawienie ma charakter orientacyjny – adekwatny zakres zależy od wielkości budynku, wyposażenia i kosztów.
Oznaczenia: ✓ szczególnie przydatny; ○ zależnie od budynku; — zwykle nie jest potrzebny jako osobny system.
Jak systemy zarządzania energią działają w praktyce?
EMS (Energy Management System) – system zarządzania energią.
Monitoruje produkcję, zużycie i przepływy energii, przede wszystkim elektrycznej. Przykładowo
w budynku z fotowoltaiką i magazynem energii może automatycznie decydować, kiedy energię wykorzystać na bieżąco, kiedy ją magazynować, a kiedy pobierać z sieci. Pozwala zwiększać autokonsumpcję i ograniczać koszty zakupu energii.
HEMS (Home Energy Management System) – domowy system zarządzania energią. Jest przeznaczony przede wszystkim do domów jednorodzinnych i mieszkań. Może integrować instalację PV, pompę ciepła, magazyn energii, przygotowanie ciepłej wody i urządzenia domowe. Przykładowo, podczas zwiększonej produkcji fotowoltaiki system może uruchomić podgrzewanie wody, aby ograniczyć późniejszy zakup prądu z sieci. Oszczędności zależą od wyposażenia budynku, taryfy i sposobu użytkowania.
BEMS (Building Energy Management System) – system zarządzania energią budynku. Sprawdza się
w budynkach wielorodzinnych i obiektach publicznych, np. szkołach i urzędach. Analizuje zużycie energii różnych instalacji, identyfikuje nieprawidłowości i umożliwia optymalizację ich pracy. Może np. ograniczać ogrzewanie lub wentylację w okresach, kiedy pomieszczenia nie są użytkowane. Oszczędności wynikają z lepszego dopasowania dostaw energii do rzeczywistych potrzeb.
BMS (Building Management System) – system zarządzania budynkiem.
Obejmuje nie tylko energię, ale także infrastrukturę techniczną: ogrzewanie, wentylację, klimatyzację, oświetlenie oraz wybrane systemy bezpieczeństwa. Stosowany jest szczególnie w budynkach biurowych, handlowych i użyteczności publicznej. Pozwala zarządzać instalacjami z jednego miejsca.
BACS (Building Automation and Control System) – system automatyki i sterowania budynkiem. Wykorzystuje czujniki, regulatory i sterowniki do automatycznego dostosowania pracy instalacji. Przykładowo w szkole może obniżyć intensywność wentylacji poza godzinami zajęć, a w budynku mieszkalnym regulować ogrzewanie zależnie od temperatury zewnętrznej. Funkcje BACS mogą być elementem rozbudowanego BMS. Ich wpływ na zużycie energii uwzględnia norma PN-EN ISO 52120-1.
Systemy zarządzania energią cieplną (np. SOZE) – inteligentna regulacja ogrzewania. Są szczególnie interesujące dla wspólnot, spółdzielni mieszkaniowych i JST. Wykorzystują pomiary temperatury, prognozy pogody i parametry instalacji do dostosowania ilości dostarczanego ciepła. Mogą współpracować z węzłami cieplnymi, kotłowniami i instalacjami centralnego ogrzewania.
Veolia podaje przykłady ograniczenia zużycia ciepła o 9,3% i 13,5% w wybranych warszawskich spółdzielniach. Solisa deklaruje średnio 12–15% oszczędności w pierwszym roku, a program SAE wskazuje możliwość uzyskania 11–35% oszczędności energii cieplnej. Są to wyniki i deklaracje poszczególnych dostawców, a nie uniwersalna gwarancja dla wszystkich budynku.
Warto pamiętać, iż uzyskane oszczędności zależą od stanu technicznego budynku, dotychczasowej regulacji, sposobu użytkowania oraz jakości konfiguracji systemu. Dlatego przed inwestycją należy przeanalizować jej opłacalność, a po wdrożeniu – porównywać rzeczywiste zużycie energii w porównywalnych warunkach.
Wniosek: modernizacja to nie koniec pracy
Głęboka termomodernizacja zmniejsza zapotrzebowanie budynku na energię. OZE pozwalają część tej energii wytwarzać na miejscu, a magazyny – wykorzystać ją we właściwym czasie. Dopiero dobrze dobrane i wyregulowane systemy zarządzania pomagają połączyć te elementy w sprawnie działającą całość.
Warto więc podczas planowania inwestycji pytać nie tylko „co zamontować?”, ale także „jak będziemy tym sterować i sprawdzać efekty?”.
Kampania realizowana jest w ramach Projektu Doradztwa Energetycznego, który finansowany jest z Funduszy Europejskich z Programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko 2021-027. Projekt realizowany jest we współpracy z 16 Partnerami – wojewódzkimi funduszami ochrony środowiska i gospodarki wodnej oraz NFOŚiGW.
